Home Twintig beste ideeën Scheiding tussen Kerk en Staat
Twintig beste ideeën

Scheiding tussen Kerk en Staat

Hoe manage je een multireligieuze samenleving? Filosoof John Locke formuleerde een richtsnoer met de scheiding tussen kerk en staat.

Door Sebastien Valkenberg op 10 juli 2012

Scheiding tussen Kerk en Staat
07-2012 Filosofie magazine Lees het magazine

Dit artikel krijgt u van ons cadeau

Wilt u onbeperkt toegang tot de artikelen op Filosofie.nl? U bent al abonnee vanaf €4,99 per maand. Sluit hier een abonnement af en u heeft direct toegang.

Scheiding tussen kerk en staat

John Locke (1632-1704)
De staat mag zich in beginsel niet bemoeien met de kerk en omgekeerd.  

Wat is het idee?
Locke formuleert een richtsnoer voor de multireligieuze samenleving. De staat mag zich in beginsel niet bemoeien met de kerk en omgekeerd.

Wat doet het?
Door afstand te houden kan de overheid optreden als onpartijdige scheidsrechter bij religieuze conflicten.
Als iemand wordt voorgetrokken, leidt dat vroeg of laat tot scheve gezichten. Zulke privileges zijn een potentiële bron van conflicten, zeker als er religie in het spel is. Daarom vond de Engelse filosoof John Locke de instelling van een staatsgodsdienst een slecht idee. Voor de maatschappelijke vrede achtte hij het beter als kerk en staat gescheiden waren, een raadgeving die actueler wordt naarmate de samenleving multireligieuzer wordt.

Zijn filosofie
De argumentatie van Locke loopt langs drie lijnen. Hij acht de overheid geen goede scherprechter als er claims van verschillende gezindten tegenover elkaar staan. Ze moet niet op de stoel van de theoloog gaan zitten. Daarnaast is een waarachtige staatsgodsdienst een farce. De overheid kan dissidenten dreigen met geweld, maar een oprechte bekering zal ze nooit bewerkstelligen. Ten slotte geeft hij toe dat religieuze diversiteit tot frictie kan leiden. Alleen zorgt het afdwingen van conformisme langs staatswege voor nog grotere onrust. Alles bij elkaar genomen dient de staat zich afzijdig te houden van de kerk zolang deze binnen de grenzen van de wet blijft, net zoals de kerk op afstand moet blijven van de politiek.

Historische achtergrond
Locke deed zijn aanbeveling in Brief over tolerantie (1689). Dit werk verscheen tegen de achtergrond van de godsdienstoorlogen die tot diep in de zeventiende eeuw in Europa hadden gewoed. Destijds bemoeiden machthebbers zich actief met religieuze aangelegenheden, wat veelal neerkwam op een voorkeursbehandeling van de ene godsdienst ten opzichte van de ander. Bijna een eeuw later zou Locke de Amerikaanse ‘Founding Fathers’ inspireren om de scheiding tussen kerk en staat te waarborgen in de Grondwet.

Het probleem
Uitgangspunt voor Locke was een situatie waarin grofweg twee godsdiensten tegenover elkaar stonden: katholicisme versus protestantisme. De religieuze variëteit is sindsdien enorm toegenomen. Amsterdam telt tegenwoordig bijna 190 nationaliteiten. Hieronder bevinden zich onder meer christenen, moslims, joden, hindoes, atheïsten. Die veelheid aan wereldbeschouwingen maakt de vraag naar de juiste opstelling van de overheid misschien wel urgenter dan ooit.

De oplossing
Hoewel de scheiding van kerk en staat sinds Locke veel vanzelfsprekender is  geworden, blijft de wand ertussen poreus. Dat bleek toen recent Hongarije een wet aannam die de ene godsdienst (christendom) wel erkent en andere godsdiensten niet (islam, het hindoeïsme en het boeddhisme). Prompt volgde een instemmende tweet van Geert Wilders. Door de argumentatie van Locke gaat in zo’n geval de alarmbellen af. Hij brengt in herinnering dat religies erkennen überhaupt niet tot het takenpakket van de staat hoort.

Relevante berichten

Scheiding lichaam en geest
Scheiding lichaam en geest
Twintig beste ideeën
Voor leden

Scheiding lichaam en geest

Scheiding lichaam en geest René Descartes (1596-1650) Luisteren naar een mooi muziekstuk is meer dan een paar kleuren op een hersenscan. Wat is het idee? Geest en lichaam zijn voor Descartes twee verschillende zaken. De mens is niet zijn brein. Hoe passen… Read More

Lees meer
schadebeginsel John Stuart Mill
schadebeginsel John Stuart Mill
Twintig beste ideeën

Schadebeginsel

Zo lang een ander er geen schade van ondervindt, mag ik doen en zeggen wat ik wil. Zo luidt het schadebeginsel van John Stuart Mill.

Lees meer
Gulden Middenweg
Gulden Middenweg
Twintig beste ideeën

Gulden Middenweg

Gulden middenweg Aristoteles (384 v.Chr-322 v.Chr.)De deugd is het midden tussen twee extremen, maar Aristoteles pleit niet voor middelmatigheid! Wat is het idee? Volgens Aristoteles is de deugd het midden tussen twee extremen. Zo houdt moed het midden tussen lafheid en roekeloosheid. Hoe passen we het toe? Het is geen pleidooi voor middelmaat, maar juist voor een optimum. Daarom een uitstekend middel tegen de zesjescultuur.   Wie zegt dat het onderwijs lijdt aan een zesjescultuur trapt een open deur in. Vind maar eens iemand die deze claim niet onderschrijft. De kunst is natuurlijk om hieraan voorbij te komen. Vanuit Den Haag komen richtlijnen, zoals selectie aan de poort, maar zijn die voldoende om de leergierigheid onder studenten te vergroten? Voeg daar dan tenminste een stevige dosis Aristoteles aan toe. Dat raadt Paul van Tongeren aan, hoogleraar wijsgerige ethiek in Nijmegen en Leuven. Het is de hoogste tijd voor een rehabilitatie van een kernnotie van Aristoteles: de gulden middenweg. Van Tongeren legt uit hoe we dit beginsel moeten begrijpen. Read More

Lees meer
Linguistic turn
Linguistic turn
Twintig beste ideeën
Voor leden

Linguistic turn

Een roos heeft voor geliefden een andere betekenis dan voor biologen. Ludwig Wittgenstein (1889-1951) laat zien dat taal de werkelijkheid vormt. Dit idee is de aanzet van de talige wending (linguistic turn) in de filosofie.  Wat is het?… Read More

Lees meer