Home Ongeschikt voor het dagelijks leven

Ongeschikt voor het dagelijks leven

Door Ongeschikt voor het dagelijks leven en Fiep van Bodegom op 04 juni 2021

Ongeschikt voor het dagelijks leven
Cover van 06-2021
06-2021 Filosofie magazine Lees het magazine

Hannah Arendt en Susan Sontag laten ieder in een essay zien hoe je je het werk van Walter Benjamin eigen maakt.

Auteur Fiep van Bodegom

Als we kijken naar het concrete leven van een historische figuur is er altijd verbazing dat zo’n mens echt heeft bestaan. In haar essay over het leven en werk van de Duitse filosoof Walter Benjamin (1892–1940) vertelt Hannah Arendt over de pech die Benjamin van zijn kindertijd tot zijn dood achtervolgde. Aangeraakt door ongeluk kwamen veel van zijn ambitieuze schrijfplannen tot niets. Met haar nadruk op zijn ongeschiktheid voor het dagelijks leven, die Benjamin zelf deels cultiveerde door een slinkse vorm van onhandigheid, wijst ze paradoxaal genoeg juist op het geluk dat de meeste van zijn teksten persoonlijke en politieke catastrofes hebben overleefd. Arendt zelf nam in 1940 een deel van zijn manuscripten mee in haar vlucht naar New York. Bij leven was Benjamin bekend bij een kleine, maar invloedrijke groep lezers; nu wordt hij beschouwd als een van de grote denkers van de twintigste eeuw.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Afgelopen jaar verscheen bij Octavo van Benjamin de bundel Kritische portretten, twaalf essays over literatuur ingeleid door Thijs Lijster. Nu is er dit boekje met twee inleidende essays op Benjamins oeuvre van respectievelijk Susan Sontag en Hannah Arendt. Het stuk van Arendt verscheen oorspronkelijk in 1968, eerst in The New Yorker en vervolgens als voorwoord bij Illuminations, de eerste Engelstalige publicatie van Benjamins werk. Arendt was in de ideale positie om zo’n introductie te schrijven. Ze kwam uit hetzelfde Joodse milieu en was in ballingschap in Parijs (vanaf 1933) bevriend geraakt met Benjamin. Bovendien had ze een bittere twist met Adorno over zijn claim op de nalatenschap en verfoeide ze de traagheid waarmee het Institut für Sozialforschung in Frankfurt het werk van Benjamin postuum publiceerde. Deze inleiding was dan ook hét moment om haar lezing van het werk voor het voetlicht te brengen.

Veel is geschreven over de invloed van het marxisme op Benjamin. Hoewel Benjamin lange tijd affiniteit voelde met het revolutionaire communisme, las hij pas laat en weinig Marx. Volgens Arendt ‘was zowel de historische als de inhoudelijk-filosofische achtergrond niet van belang voor Benjamin, die de leer van het marxisme enkel gebruikte als een heuristisch-methodische stimulans’. Ook ziet zij het gebruik van de concepten ‘boven-‘ en ‘onderbouw’ bij Benjamin als voornamelijk metaforisch. Arendt zelf legt daarentegen grote nadruk op het dichterlijk denken. ‘Wat zo moeilijk te begrijpen is bij Benjamin, is dat hij geen dichter was, maar toch dichterlijk dacht en daarom de metafoor beschouwde als het grootste en geheimzinnigste geschenk van de taal.’ Volgens Arendt past Benjamin in geen enkele algemeen erkende categorie van schrijver, en die uniciteit maakt dat zijn werk alleen postuum gewaardeerd kon worden. Ze noemt Benjamin geen historicus, niet een theoloog, noch een vertaler, en ook geen dichter of filosoof. Wat ze wel in hem ziet is een flaneur, een verwoed verzamelaar en parelduiker, een figuur die in staat is schatten te vinden (of wat hij vindt daartoe te verheffen?) waar anderen slechts puin en afval zien.

‘Hannah Arendt zag in Benjamin een flaneur’

De Amerikaanse essayist Susan Sontag legt in haar tekst (oorspronkelijk verschenen in The New York Review of Books, 1972) de nadruk op Benjamins melancholie, een voorspelde karaktertrek omdat hij ter wereld kwam onder het teken van Saturnus. Dat is relevant, want ‘Benjamin projecteerde zichzelf, zijn temperament, in al zijn belangrijke onderwerpen, en zijn temperament bepaalde waarover hij wilde schrijven’. Volgens Sontag mag men ‘het leven niet gebruiken om het werk te inter­preteren, maar men mag het werk wel gebruiken om het leven te interpreteren’. In haar beduidend kortere essay focust ze op Benjamins strategie om herinnering en geschiedenis ruimtelijk voor te stellen – in taferelen, plattegronden en stadswandelingen.

Het is fascinerend om te zien hoe deze filosofen zich Benjamins werk eigen maken. Arendt ziet overeenkomsten met Heidegger – een van de grote invloeden op haar eigen denken, maar niet echt een voorbeeld voor Benjamin. Sontag schrijft: ‘Juist omdat hij inzag dat “alle menselijke kennis de vorm van interpretatie aanneemt”, begreep hij dat het belangrijk is om tegen interpretatie te zijn, telkens wanneer ze zich als vanzelfsprekend aandient.’ Dat is een stelling die zo uit haar eigen beroemde essay Against Interpretation had kunnen komen. Deze twee teksten maken nogmaals duidelijk dat het werk van Benjamin onuitputtelijk is, en vormen een mooie introductie op en eerbetoon aan een schrijver die het essay en de literatuurkritiek als allesbehalve secundaire genres zag.

Walter Benjamin. In het teken van Saturnus
Hannah Arendt en Susan Sontag, inleiding en vertaling door Dirk De Schutter en Remi Peeters | Octavo publicaties | 160 blz. | € 21,50

Relevante berichten

‘John Stuart Mill streefde naar geluk met depressie tot gevolg’
‘John Stuart Mill streefde naar geluk met depressie tot gevolg’

‘John Stuart Mill streefde naar geluk met depressie tot gevolg’

We vinden het de gewoonste zaak van de wereld om zoveel mogelijk geluk te willen voor zoveel mogelijk mensen. Maar zonder John Stuart Mills Utilitarianism (1861) zouden we daar niet zo van overtuigd zijn. Naar aanleiding van de nieuwe Nederlandse vertaling spreken we met vertaler Thomas Nys over de historische achtergrond van deze geluksfilosofie: ‘We hebben niets aan het maximaliseren van geluk als mensen niet ook het vermogen ontwikkelen om geraakt te worden.’

Lees meer
Weekendlijstje Europa
Weekendlijstje Europa
Politiek

Weekendlijstje Europa

Vorige week stemden Europese regeringsleiders in met het kandidaat-lidmaatschap van Oekraïne en Moldavië. Onder druk van crises zoals de oorlog in Oekraïne, klimaatverandering of de Covid-pandemie kiest Europa vaak voor verdere Europese uitbreiding, samenwerking en integratie. Wat betekent dit voor de Europese identiteit en de rol van Europa in de wereld? In dit weekendlijstje vindt u vijf filosofische artikelen over Europa.

Lees meer
Weekendlijstje Spijt
Weekendlijstje Spijt

Weekendlijstje Spijt

Bij zijn bezoek aan Congo op 8 juni betuigde de Belgische koning Filip spijt voor de Belgische wandaden tijdens de koloniale overheersing. Hoewel officiële excuses ontbraken, werd deze spijtbetuiging geprezen als een stap in de goede richting. Maar kun je wel excuses maken voor iets wat je zelf niet gedaan hebt? Wat betekent spijt hebben eigenlijk en waar dient het voor? In dit weekendlijstje vindt u vijf artikelen over spijt.

Lees meer
Kunstmatige intelligentie
Kunstmatige intelligentie
Bewustzijn

Een zelfbewuste computer is onze favoriete nachtmerrie

Een softwareontwikkelaar van Google veroorzaakte een media-storm door te stellen dat zijn werkgever gebruikmaakt van een zelfbewuste chatbot. Maar is dat wel mogelijk? En wat betekent het dat we computers ontwikkelen die ons kunnen doen geloven dat ze bewust zijn?

Lees meer