Home Twintig beste ideeën Interpassiviteit
Twintig beste ideeën

Interpassiviteit

Door Sebastien Valkenberg op 10 juli 2012

Interpassiviteit
07-2012 Filosofie magazine Lees het magazine


Slavoj Žižek (1949): Wanneer we onze autonomie geheel in handen van derden leggen, verliezen we onze vrijheid.

Wat is het?
Beschrijft hoe wij morele verantwoordelijkheid uitbesteden aan een autoriteit of mechanisme.

Wat doet het?
Laat zien dat nadenken over autonomie en vrijheid bittere noodzaak is.
 

Interpassiviteit is het volmaakte tegendeel van interactiviteit. Niet actief deelnemen, maar uitbesteden van betrokkenheid. Denk aan de lachband onder een sitcom: we hoeven niet meer te lachen om de grappen, dat doet de televisie voor ons. Volgens Slavoj Žižek is interpassiviteit bij uitstek tekenend voor de moderne samenleving.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Zijn filosofie
De ideeën van Žižek vormen een inspiratiebron voor de Nederlandse rechtsfilosoof Gijs van Oenen, die ze in een meer morele context plaatst. We besteden onze morele verantwoordelijkheid uit aan derden; aan toezichthouders, corrigerende instrumenten, et cetera. Neem de verkeersdrempel – we nemen niet de verantwoordelijkheid om langzamer te gaan rijden als we een woonwijk inrijden, de verkeersdrempel zorgt ervoor dat we dat doen. De reden dat we een lage snelheid aanhouden is niet uit morele overtuiging, maar omdat een autoriteit of mechanisme ons terechtwijst. En juist omdat we zelf geen verantwoordelijkheid nemen, doen we wat we zelf willen als we niet worden gecontroleerd of gecorrigeerd. Voeten op de bank in de trein is bijvoorbeeld geen moreel probleem meer; hooguit merken we soms dat de conducteur ons sommeert onze voeten weer te verwijderen.

Historische achtergrond
Slavoj Žižek noemt zichzelf provocerend communist of zelfs stalinist. Tegelijkertijd weet hij – hij is opgegroeid in het Joegoslavië van Tito – hoe een systeem of ideologie mensen lethargisch en moreel onverschillig maakt. Hij beschrijft onze tijd als ‘post-politiek’, een ‘levenloos universum’ waarbinnen vermaak, veiligheid en economie gelden als heilig, en alternatieven onmogelijk zijn.

Het probleem
Omdat we onze verantwoordelijkheid hebben uitbesteed aan een controlerend of corrigerend systeem, hebben we daar hooggespannen verwachtingen van. Die worden gevolgd door teleurstelling of boosheid als het systeem het laat afweten. Verder leidt gebrek aan zelfreflectie tot onbeschoft gedrag op momenten dat we niet worden gecontroleerd. Op den duur begrijpen we ook niet meer waarom de controles plaatsvinden: we eisen volledige vrijheid. Uiteraard leidt dat tot steeds strengere controlemechanismen, en uiteindelijk een einde aan vrijheid en autonomie.

De oplossing
Uitbesteding van morele verantwoordelijkheid is op zich begrijpelijk; het is onmogelijk die voortdurend te nemen. Maar als we onze autonomie geheel in handen van derden leggen, verliezen we onze vrijheid. Het komt erop neer om het oude adagium van de Verlichting: Sapere aude – ‘durf te denken’ – nieuw leven in te blazen.
 

Relevante berichten

Scheiding lichaam en geest
Scheiding lichaam en geest
Twintig beste ideeën
Voor leden

Scheiding lichaam en geest

Scheiding lichaam en geest René Descartes (1596-1650) Luisteren naar een mooi muziekstuk is meer dan een paar kleuren op een hersenscan. Wat is het idee? Geest en lichaam zijn voor Descartes twee verschillende zaken. De mens is niet zijn brein. Hoe passen… Read More

Lees meer
Schadebeginsel
Schadebeginsel
Twintig beste ideeën

Schadebeginsel

Schadebeginsel John Stuart Mill (1806-1873)Met het schadebeginsel geeft Mill antwoord op de vraag wanneer iemands vrijheid mag worden ingeperkt. Wat is het? Definieert de grenzen van individuele vrijheid. Zo lang een ander er geen schade van ondervindt, mag ik doen en zeggen wat ik wil. Wat doet het? Biedt ruimte aan afwijkende meningen en levensstijlen. Onwelgevalligheid is geen criterium om opvattingen te weren. Formeel heeft iedereen het recht om zich in alle vrijheid uit te drukken, maar lang niet elke mening wordt evenzeer op prijs gesteld als de andere. In een samenleving zijn sommige opinies zo dominant dat ze kunnen leiden tot sociale druk – wat kan leiden tot wat we tegenwoordig politieke correctheid noemen. Deze druk kan zo groot worden dat mensen besluiten afwijkende meningen voortaan voor zich te houden. De Engelse filosoof John Stuart Mill schiet deze dissidenten te hulp met het schadebeginsel. Read More

Lees meer
Gulden Middenweg
Gulden Middenweg
Twintig beste ideeën

Gulden Middenweg

Gulden middenweg Aristoteles (384 v.Chr-322 v.Chr.)De deugd is het midden tussen twee extremen, maar Aristoteles pleit niet voor middelmatigheid! Wat is het idee? Volgens Aristoteles is de deugd het midden tussen twee extremen. Zo houdt moed het midden tussen lafheid en roekeloosheid. Hoe passen we het toe? Het is geen pleidooi voor middelmaat, maar juist voor een optimum. Daarom een uitstekend middel tegen de zesjescultuur.   Wie zegt dat het onderwijs lijdt aan een zesjescultuur trapt een open deur in. Vind maar eens iemand die deze claim niet onderschrijft. De kunst is natuurlijk om hieraan voorbij te komen. Vanuit Den Haag komen richtlijnen, zoals selectie aan de poort, maar zijn die voldoende om de leergierigheid onder studenten te vergroten? Voeg daar dan tenminste een stevige dosis Aristoteles aan toe. Dat raadt Paul van Tongeren aan, hoogleraar wijsgerige ethiek in Nijmegen en Leuven. Het is de hoogste tijd voor een rehabilitatie van een kernnotie van Aristoteles: de gulden middenweg. Van Tongeren legt uit hoe we dit beginsel moeten begrijpen. Read More

Lees meer
Linguistic turn
Linguistic turn
Twintig beste ideeën
Voor leden

Linguistic turn

Een roos heeft voor geliefden een andere betekenis dan voor biologen. Ludwig Wittgenstein (1889-1951) laat zien dat taal de werkelijkheid vormt. Dit idee is de aanzet van de talige wending (linguistic turn) in de filosofie.  Wat is het?… Read More

Lees meer