Home Frédéric Lenoir: ‘Wie zegt dat het makkelijk is?’

Frédéric Lenoir: ‘Wie zegt dat het makkelijk is?’

Door Annette van der Elst op 23 september 2013

Cover van 10-2013
10-2013 Filosofie magazine Lees het magazine

‘Wijsheid vereist maat, fijnzinnigheid en harmonie met jezelf en anderen’, zegt de Franse filosoof Frédéric Lenoir. ‘Maar heb ook de moed om tegen de stroom in te gaan’.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Filosoof, socioloog en religiekenner Frédéric Lenoir is in Nederland vooral bekend van zijn boeken over Jezus en Boeddha. In Frankrijk heeft hij de status van Bekende Fransman verworven – vanwege zijn boeken (een veertigtal, waaronder een stripboek en enkele toneelstukken), zijn wekelijkse radioprogramma op France Culture over spiritualiteit, en niet in de laatste plaats vanwege zijn commentaren op allerhande kwesties die met religie te maken hebben. Daarnaast is hij hoofdredacteur van het tweemaandelijks tijdschrift Le Monde des religions. Momenteel werkt Lenoir als scenarist en regisseur aan een film over Jezus.
Nederland en België doet hij kort aan vanwege de Nederlandse vertaling van zijn roman De Wereldziel.

Ondanks een vermoeiende reis met een vertraagde trein uit Parijs, gevolgd door een chaotische autorit met de uitgever van Rotterdam naar Den Haag, en ondanks een hongerig lichaam – ‘de sandwiches in de trein zijn dégueulasse, niet te vreten’ – begint Lenoir, die zich snel in een schone blouse heeft gestoken, meteen aan het interview: ‘We staan, mondiaal, voor een aaneenschakeling van crises: die zijn ecologisch, economisch maar ook moreel. De dreigende catastrofe kunnen we alleen maar afwenden door onszelf te veranderen. Dat is wat ik duidelijk wil maken in Wereldziel, dat te lezen is als een fabel die is opgebouwd uit andere fabels afkomstig uit verschillende tradities.’

Met opzet, zegt hij, verwijst hij niet naar de herkomst van die vertellingen, evenmin noemt hij namen van filosofen. ‘Ik wilde de roman simpel houden, toegankelijk voor met name jongeren tussen de 15 en 20 jaar die zoeken naar de betekenis van hun leven. Ik wil laten zien dat er een diepere zin is, dat je van het leven iets moois kunt maken.’

In Wereldziel staat de wereld aan de vooravond van een catastrofe die ook de religies zal doen verdwijnen. Zeven wijzen uit alle windstreken van de wereld krijgen – in een droom, door een ingeving, een stem of visioen – de opdracht naar een Tibetaans klooster te gaan. Daar formuleren ze de gemeenschappelijk punten van hun religie of leer, met als doel de essentie daarvan te behouden. U maakt daarbij een onderscheid tussen religie en spiritualiteit?
‘Religies, ook het Boeddhisme, hebben twee kanten: een culturele kant en een spirituele kant. Met de culturele kant bedoel ik tradities, gewoonten, rituelen. Die vormen voor mij niet de kern van een religie, hoewel ze waardevol kunnen zijn. Wanneer deze worden verabsoluteerd, kan religie verstikkend zijn, of tot uitsluiting van mensen met andere tradities en rituelen leiden. Om deze reden wordt religie in het Westen gewantrouwd. Ook ik bestrijd de dogma’s, maar je moet de baby niet met het badwater weggooien. Want de spirituele kant van religie kan juist bevrijdend zijn. Daarin vind je ook een universele wijsheid: “Ken je zelf”, zoals Socrates al zei. Dat vereist introspectie, stilte en meditatie, zodat je naar het beste van jezelf kunt gaan, ook om jezelf los te laten en om bij het goddelijke te komen.’

Maakt dat najagen met geluk niet juist ongelukkig?
‘Ja, een geforceerd streven naar een permanent geluk zal ongelukkig maken. Maar de mens streeft van nature naar geluk, en het gaat erom orde te scheppen in onszelf, om in harmonie met jezelf en je omgeving te zijn, zodat je geluk kunt ontvangen en beter kunt liefhebben.’

Een van de zeven wijzen is een Nederlandse filosofe uit Amsterdam. Waarom dit personage?
‘Wat denkt u?’

Vanwege Spinoza, geboren en getogen in het zeventiende-eeuwse Amsterdam?
‘Inderdaad, Spinoza is voor mij een van de belangrijkste moderne filosofen. Ik voel mij verwant aan het pantheïsme van Spinoza. Er is iets mysterieus dat me te boven gaat, een vorm van universele liefde. Verder benadrukt Spinoza het belang van het verlangen als motor van het leven – daarin verschilt hij van de Griekse Stoa of van Boeddha die ernaar streven het verlangen te stillen. Tegelijkertijd moet de rede, volgens Spinoza, het verlangen sturen, en objecten van verlangen “kiezen” die bijdragen aan de harmonie met jezelf en de wereld.’

Hoe kunnen we weten wat goed is voor jezelf ?
‘Daarvoor val ik graag terug op Montaigne; je moet discerner, onderscheiden wat goed is voor jou en wat niet. Uiteindelijk is de moraal zeer subjectief; wat voor de een goed is, is dat voor de ander niet. Maar wel geldt voor iedereen dat harmonie betekent dat de orde van onszelf in harmonie is met de kosmische orde. Die harmonie is zoek geraakt. We gaan van crisis naar crisis, en dat in een gemondialiseerde wereld. We zijn daardoor meer dan ooit met elkaar verbonden, en de laatste drie decennia zijn de veranderingen en die onderlinge verbondenheid in een stroomversnelling geraakt. De rode draad is het consumentisme en het illusoire idee dat steeds meer goederen ons gelukkig maakt. We zullen bewuster moeten leven.’

Mensen leven in een systeem. Het is niet makkelijk om anders, tegen de stroom in, te leven.
‘Wie zegt dat het makkelijk is? Maar het systeem is alleen te veranderen door bewustzijnsverandering van het individu.’

Relevante berichten

‘John Stuart Mill streefde naar geluk met depressie tot gevolg’
‘John Stuart Mill streefde naar geluk met depressie tot gevolg’

‘John Stuart Mill streefde naar geluk met depressie tot gevolg’

We vinden het de gewoonste zaak van de wereld om zoveel mogelijk geluk te willen voor zoveel mogelijk mensen. Maar zonder John Stuart Mills Utilitarianism (1861) zouden we daar niet zo van overtuigd zijn. Naar aanleiding van de nieuwe Nederlandse vertaling spreken we met vertaler Thomas Nys over de historische achtergrond van deze geluksfilosofie: ‘We hebben niets aan het maximaliseren van geluk als mensen niet ook het vermogen ontwikkelen om geraakt te worden.’

Lees meer
Weekendlijstje Europa
Weekendlijstje Europa
Politiek

Weekendlijstje Europa

Vorige week stemden Europese regeringsleiders in met het kandidaat-lidmaatschap van Oekraïne en Moldavië. Onder druk van crises zoals de oorlog in Oekraïne, klimaatverandering of de Covid-pandemie kiest Europa vaak voor verdere Europese uitbreiding, samenwerking en integratie. Wat betekent dit voor de Europese identiteit en de rol van Europa in de wereld? In dit weekendlijstje vindt u vijf filosofische artikelen over Europa.

Lees meer
Weekendlijstje Spijt
Weekendlijstje Spijt

Weekendlijstje Spijt

Bij zijn bezoek aan Congo op 8 juni betuigde de Belgische koning Filip spijt voor de Belgische wandaden tijdens de koloniale overheersing. Hoewel officiële excuses ontbraken, werd deze spijtbetuiging geprezen als een stap in de goede richting. Maar kun je wel excuses maken voor iets wat je zelf niet gedaan hebt? Wat betekent spijt hebben eigenlijk en waar dient het voor? In dit weekendlijstje vindt u vijf artikelen over spijt.

Lees meer
Kunstmatige intelligentie
Kunstmatige intelligentie
Bewustzijn

Een zelfbewuste computer is onze favoriete nachtmerrie

Een softwareontwikkelaar van Google veroorzaakte een media-storm door te stellen dat zijn werkgever gebruikmaakt van een zelfbewuste chatbot. Maar is dat wel mogelijk? En wat betekent het dat we computers ontwikkelen die ons kunnen doen geloven dat ze bewust zijn?

Lees meer