Hoe ik dankzij Hannah Arendt leerde meekijken in andermans hoofd

Al bij de eerste klassieke teksten die ik las aan het begin van mijn studie filosofie, ging er een deurtje open naar een ruimte in mijn hoofd die ik niet eerder betrad. Op school was slimheid vooral sneller kunnen denken dan een ander. Filosofie ging niet over sneller denken, maar anders kijken. In plaats van meteen problemen op te willen lossen, keken we of de problemen eigenlijk wel problemen zijn.

Van René Descartes leerde ik dat ik niet aan mijn eigen bestaan hoefde te twijfelen, van Wittgenstein dat zoiets als een privé-taal onzin is, en van Hans-Georg Gadamer dat je een ander niet hoeft te begrijpen om hem te verstaan. Al hebben deze gedachten me gevormd, het lukt me natuurlijk niet meer om te bedenken wie ik was geweest zonder deze kennis. Want dan zou ik met dit brein me in een ander brein moeten wanen – een paradox die ik weer van Thomas Nagel heb.

Een van de laatste grote denkveranderingen onderging ik door de lezingen van Hannah Arendt (1906-1975) over Immanuel Kant (1724-1804). Kant kende ik goed, het is de filosoof die ik het meest heb gelezen tijdens mijn studie. En een van de lifehacks die ik aan hem dank is dat als je goed bij jezelf nagaat waarom je iets mooi vindt en als dat geen andere reden heeft dan het kunstwerk zelf – dus niet omdat het mooi bij de bank staat, omdat het je interessant maakt of omdat het een goede belegging is –, dat je er dan van uit mag gaan dat een ander het onder dezelfde omstandigheden ook zo ziet. Waardoor je wel over smaak kunt twisten. Praten over kunst wordt nooit hetzelfde als praten over wetenschappelijke feiten, maar je kunt de ander heel goed laten meekijken in jouw blik. Deze manier van kijken onthult volgens Kant het gemeenschappelijk zintuig (sensus communis) dat alle mensen bindt. En zonder de aanname dat de ander hetzelfde kan zien als jij, is er niet alleen geen communicatie mogelijk, maar word je ook gek, omdat je geen deel meer uitmaakt van de taal.

Arendt neemt deze gedachte over, maar maakt er een nog grotere lifehack van. We kunnen dit gemeenschappelijke zintuig natuurlijk gebruiken om lekker vrijblijvend over kunst te kletsen, maar wie ook zijn morele en politieke overtuigingen aan de ander voorlegt als een oordeel dat ‘algemeen mededeelbaar’ is, maakt het mogelijk om een ander echt mee te laten kijken in zijn hoofd. En andersom. ‘We kunnen,’ schrijft Arendt, ‘alleen communiceren als we in staat zijn vanuit het perspectief van de ander te denken; anders zullen we hem nooit bereiken en nooit zodanig spreken dat hij ons kan begrijpen.’ Het is door Arendts lezing van Kant dat ik de hoop heb gehouden dat we sneller met anderen willen denken dan sneller dan anderen willen denken.