In ‘Filosofie is makkelijker als je denkt’ helpen we je in vier stappen op weg in het zelf leren denken. Dit keer: wat is smaak?
Filosofie is makkelijker als je denkt
‘Over smaak valt wel te twisten’
Filosofie is makkelijker als je denkt. Maar is filosofie ook makkelijker als je proeft? Een inleiding in de filosofie van smaak.
Wanneer Marcel, de hoofdpersoon van Marcel Prousts romancyclus Op zoek naar de verloren tijd (1913-1927), een met thee doordrenkt brokje madeleine proeft, schieten hem dierbare herinneringen aan zijn jeugd te binnen, die niet in hem waren opgekomen als hij het koekje alleen maar had gezien. De madeleine zorgt bij Marcel voor een ware smaaksensatie, toch zal zo’n kruimel niet bij iedereen dit hemelse effect teweegbrengen. Valt er over smaak te twisten of proeven we allemaal hetzelfde? En proeven we alleen met onze tong?
Proeven met je ogen of oren is zo gek nog niet, denkt de Franse filosoof Maurice Merleau-Ponty (1908-1961). Wanneer je een lepeltje honing in je mond neemt, bespeur je niet alleen de zoete smaak, maar ook de textuur ervan. Omgekeerd lijkt de smaak al aanwezig te zijn wanneer je alleen maar naar honing kijkt. Merleau-Ponty gelooft dat onze zintuigen niet losstaan van elkaar, maar met elkaar vervlochten zijn. Door de honing te voelen, te proeven en te bekijken ‘opent iedere kwaliteit zich naar de kwaliteit van andere zintuigen’, aldus de filosoof.
Maar wat is smaak eigenlijk? En kun je van je goede smaak ooit zeker zijn? Volgens de Duitse filosoof Immanuel Kant (1724-1804) is er een verschil tussen smaakoordelen over ‘het aangename’, bijvoorbeeld of we iets wel of niet lusten, en smaakoordelen over ‘het esthetische’, dus over wat we mooi vinden. Of je iets lekker vindt, berust volgens hem volledig op persoonlijke voorkeur. ‘Ik proef het gerecht op mijn eigen tong en gehemelte, en bepaal mijn oordeel op grond daarvan,’ schrijft hij. Een esthetisch oordeel werkt anders. Als we iets mooi vinden, willen we dat iedereen die mening deelt. Tegelijk is het volgens Kant onmogelijk om voor dat oordeel bewijzen te leveren. Daarom stelt hij: ‘Over smaak valt wel te twisten, maar niet te discussiëren.’
De mond is de plek van de filosofie
De Franse filosoof Jean-François Lyotard (1924-1998) gelooft dat proeven om meer draait dan smaak. Wie echt durft te proeven, waagt zich volgens hem aan ware kennis. Lyotard meent namelijk dat niet het brein, maar de mond de plek van de filosofie is: ‘We laten iets bij ons binnendringen, we vermengen ons ermee en tegelijkertijd houden we het op afstand, om het te kunnen benoemen, te kunnen beoordelen.’ De filosofie is te vergelijken met een rijkgevulde tafel met uiteenlopende gerechten: op sommige theorieën zul je langer moeten herkauwen, terwijl andere juist smaken naar meer.
Hoe graag we ook dingen proeven, de ervaring leert dat we ons niet vaak wagen aan onappetijtelijke maaltijden. Volgens de Bulgaars-Franse filosoof en psychoanalyticus Julia Kristeva (1941) heeft dat te maken met een primaire reactie van ons lichaam. We walgen van bepaald eten, niet simpelweg omdat het vies smaakt, maar omdat het de grenzen van ons zelf overschrijdt. We bewaken doorgaans zorgvuldig onze grenzen tussen ‘ik’ en ‘de ander’ of tussen ‘leven’ en ‘dood’, maar wanneer iets walgelijks bij ons binnendringt, voelen we dat deze grenzen instorten. Neem zure melk. We walgen daarvan, omdat het voedzame vermengd is geraakt met verval. Niet alles valt dus in de smaak.
