Jos Kessels filosofeert in de praktijk. Dit keer: kun je vrij zijn in een wereld van oorzaak en gevolg?
In het café op de markt schoven onze vrienden aan. Een van hen vertelde dat ze een ‘dieptegesprek’ over groente had gevoerd met de groenteboer. Wij vroegen haar wat dat betekende: ‘Wat is de diepgang van prei?’ ‘Vijftien tot vijfentwintig centimeter,’ antwoordde haar man nuchter. Zij wuifde onze spotternij quasi-hautain weg. We waren blij elkaar te zien.
Toen we koffie hadden, kwamen we te spreken over een rare droom van een van ons. Die ging over het raadsel of er dingen zonder schaduw bestaan. ‘Nee,’ zei de een onmiddellijk. ‘Als er licht is, is er ook altijd schaduw.’ ‘Onzin,’ zei de ander. ‘Schaduw hoort alleen bij dingen van de waarneming. Dingen van de geest hebben geen schaduw. De stelling van Pythagoras heeft geen schaduw.’
Mensen kunnen altijd iets nieuws beginnen
Voer voor de scherpslijper onder ons. ‘Dat antwoord geldt alleen als je “schaduw” in de letterlijke zin neemt,’ zei hij. ‘Maar schaduw betekent ook wel schim, duistere vorm of onafscheidelijk gevolg dat slecht waarneembaar is.’ Hij beweerde dat er volgens de wetenschap niets is in de natuur zonder een gevolg. Ook al zie je dat niet direct, laat staan de verdere gevolgen. ‘In die zin hebben ook dingen van de geest een schaduw, een duister, onoverzichtelijk gevolg.’
Er zat wat in. Maar het raadsel was er niet mee opgelost. Alleen de vraag was erdoor veranderd: bestaan er dingen zonder gevolg? ‘Als de hele wereld een netwerk van oorzaken en gevolgen is, is er niets dat daaraan kan ontsnappen,’ vond de scepticus. ‘Onzin,’ zei de spiritualist. ‘Mensen hebben een vrije wil, een eigen scheppend vermogen. Wij kunnen altijd iets nieuws beginnen.’ In zijn ogen waren wij niet slechts een gevolg van oorzaken, een schaduw van iets anders. ‘Als persoon ben je onveroorzaakt.’
Bestaat de vrije wil? | spoedcursus
Daar zaten we dan. Een vraag uit een rare droom had ons ’s ochtends al midden in het wereldraadsel gestort.
Veel denkers gaan ervan uit dat er een dieperliggende realiteit achter onze ervaring zit waar de vrijheid te vinden is. Spinoza geloofde dat je door grondige training van je denken het vereiste inzicht in die ervaring kunt bereiken, een intuïtie van wat hij noemt ‘God of de Natuur’, voor hem twee kanten van dezelfde medaille. Je bent alleen vrij als je inzicht verwerft in deze ‘naturende natuur’ en het ‘perspectief van de eeuwigheid’. Kant beschouwt die diepere realiteit als principieel onkenbaar en transcendent; zij gaat ons letterlijk boven de pet. Wij kunnen nooit weten wat achter de fenomenen van de natuur zit. Desondanks moeten we vrijheid als geestelijke werkelijkheid aannemen. Zij is namelijk een noodzakelijke voorwaarde voor een moreel wezen.
Waren wij zoals we daar zaten enkel gevolgen van iets anders? Of waren we niettemin vrij? We namen er nog een kop koffie op. De aangeschafte prei had kennelijk meer diepgang dan vermoed.
