Verlichting is als de maan die wordt weerspiegeld in het water, aldus de Japanse denker Dogen (1200-1253): de maan wordt niet nat en het water wordt niet gebroken. Op een prachtige beeldende manier maakt hij hier een kernpunt uit het Mahayana-boeddhisme duidelijk: verlichting is inzicht in de leegte en de onderlinge verbondenheid van alle dingen. Het is geen verlossing die je pas na een lange reeks van reïncarnaties ontdekt, maar een toestand die je in het hier en nu kunt bereiken en waarin je de dingen laat zoals ze zijn. Bij eerdere Mahayana-auteurs zoals Nagarjuna worden zulke ideeën in abstracte taal geformuleerd, maar Dogen gebruikt concrete beelden.
Dogen is in 1200 in Kyoto geboren. Tijdens een studieverblijf in China begon hij zich af te zetten tegen de anti-logische en soms gewelddadige methodes van de Rinzai-sekte. Hij ontwikkelde zijn eigen benadering van Zen, die bekend is geworden als Soto. Deze leer is hij tot aan zijn dood in 1253 blijven prediken in het afgelegen Eiheiji-klooster in het westen van Japan. In Rinzai-Zen spelen koans een hoofdrol, raadsels die je abrupt uit je discursieve denken losmaken. De kern van Soto daarentegen is zazen, mediteren in de lotuspositie. Voor Dogen is meditatie geen handeling die verlichting nastreeft, ze is zélf verlichting. De praktijk van mediteren gaat voorbij elk bewust waarnemen, beredenerend denken en doelgericht handelen.
Deze nadruk op zuivere praktijk maakt het ook mogelijk om Soto-Zen in het dagelijkse leven te beoefenen. Zo is een van Dogens aandoenlijkste teksten een handleiding voor de kloosterkok. Koken, schrijft Dogen, is geen hulpmiddel dat de hogere doelen van mediterende monniken moet ondersteunen. Koken moet zelf een verlichte en met aandacht uitgevoerde activiteit van zuiver handelen (shugyo) zijn.
Na zijn dood raakte Dogen eeuwenlang min of meer vergeten. Pas sinds het begin van de twintigste eeuw wordt hij bestudeerd als filosoof in plaats van als zen-monnik. Het heeft nog veel langer geduurd voor zijn late werk, Eihei Koroku (‘Uitvoerige optekeningen van Eihei’) de aandacht kreeg die het verdiende.
Schatkamer
Dogens bekendste werk, Shobogenzo (‘Schatkamer van het ware dharma-oog’), is een nogal heterogene en soms knap duistere verzameling essays. Ze variëren van theoretische discussies in het Chinees voor gevorderde monniken, tot verhalen in toegankelijk Japans voor leken – en nadrukkelijk ook voor vrouwen.
Eihei Koroku is daarmee vergeleken een toegankelijker en coherenter geheel. Dat werk bestaat voornamelijk uit colleges of preken die Dogen in zijn laatste jaren aan monniken gaf, maar bevat ook een deel met koans en gedichten. Hier zien we, duidelijker dan in andere teksten, Dogen in actie als leraar. Geen wonder dat vertaler Simone Bassie en inleider Michel Dijkstra een bloemlezing uit deze tekst hebben gemaakt om een Nederlands publiek te laten kennismaken met Dogen.
Er is discussie over de vraag of deze latere tekst een breuk vertoont met Dogens eerdere werk. Deze tekst is sterker dan Shobogenzo gericht op monniken en voornamelijk in het Chinees geschreven. Ook verkondigt Dogen hier nadrukkelijker dan voorheen dat het realiseren van de boeddha-natuur voorbehouden is aan monniken en niet kan worden bereikt door leken, en al helemaal niet door vrouwen. Maar elders schrijft hij juist weer: ‘Als je verlichting zoekt moet je niet afhankelijk zijn van de vraag of je een man of een vrouw bent.’
Een zilverreiger in het maanlicht doet een bewonderenswaardige poging om Dogens stijl in het Nederlands tot leven te brengen. De vertaling is niet rechtstreeks vanuit het Chinees en Japans gemaakt, maar gebaseerd op de Engelse versie van Taigen Dan Leighton en Shohaku Okumura. Dat zal voor specialisten misschien een teleurstelling zijn. Toch is het goed dat Dogen, een van de sympathiekste denkers uit de Japanse traditie en wellicht de meest poëtische filosoof ooit, nu in detail voor een Nederlandstalig publiek wordt ontsloten en in zijn filosofische en historische context geplaatst. Nu is het wachten tot iemand het aandurft om ook de Shobogenzo volledig in het Nederlands te vertalen.
Een zilverreiger in het maanlicht. Optekeningen van een zenmeester
Dogen
vert. Simone Bassie, inl. Michel Dijkstra
Boom
240 blz.
€ 24,90
