Filosofie is makkelijker als je denkt
‘De rede is de slaaf van de hartstochten’
Filosofie is makkelijker als je denkt. Maar denken we altijd redelijk? Een kleine inleiding in de filosofie van de rede.
Het leven geeft veel stof tot nadenken – we leggen eindeloos verbanden, trekken conclusies en beraden ons over wat verstandig is om te doen. Maar hoe weet je of je goed gebruikmaakt van de rede, of dat je maar wat zit te piekeren? Wat is de rede eigenlijk? Staat de rede tegenover emotie, zoals vaak gedacht wordt, of kunnen emoties ook redelijk zijn? En is de rede soms onredelijk?
Welnee, dacht de Nederlandse filosoof Baruch Spinoza (1632-1677): je kunt op de rede vertrouwen. Het probleem is alleen dat we ons vaak laten meeslepen door onze emoties: we raken verzeild in verhitte discussies en laten ons leiden door angsten. Iemand die goed gebruikmaakt van zijn rede, meent Spinoza, ontdekt dat er geen toevalligheden bestaan en dat alles bepaald wordt door natuurwetten. We moeten onze rede daarom trainen, zodat we onze gevoelens kunnen reguleren en niet meer overdonderd worden door gebeurtenissen van buitenaf. Zo worden we volgens Spinoza de oorzaak van ons eigen handelen.
Maar volgens de Schotse denker David Hume (1711-1776) vergt handelen meer dan gehoorzamen aan de rede. Hij gelooft dat de rede enkel in staat is om causale verbanden te leggen en dat het juist de hartstochten zijn die ons in beweging brengen. Als je wilt afvallen, is het bijvoorbeeld niet genoeg om alleen met je verstand te weten dat je moet sporten om gewicht te verliezen. Je hebt de wil nodig om het te doen. ‘De rede is alleen de slaaf, en mag alleen de slaaf zijn, van de hartstochten,’ concludeert Hume.
We moeten hoop houden in de rede
Dient de rede dan puur om middelen te bedenken voor onze doelen? De Duitse filosoof Theodor Adorno (1903-1969) waarschuwt voor zo’n instrumentele manier van denken. Hij verwijst naar Auschwitz, waar mensen niet zomaar vermoord werden, maar waar de massamoord van begin tot einde goed doordacht werd. Volgens Adorno kunnen we de rede dus voor ieder karretje spannen.
Kunnen we dan nog wel vertrouwen op onze ratio? Toch wel, zegt de Duitse denker Jürgen Habermas (1929-2026): we moeten hoop houden in de rede. Hij gelooft in een redelijke samenleving, waarin we met elkaar communiceren en elkaar niet uit het oog verliezen. Volgens hem kunnen we tot gezamenlijk begrip komen als we bereid zijn om met elkaar te spreken en enkel redelijke argumenten te laten tellen.
Toch lijken we steeds verder van elkaar verwijderd te raken in de samenleving. Door polarisatie kunnen mensen elkaar niet meer goed begrijpen. Maar langs elkaar heen praten hoort volgens de Franse filosoof Jacques Derrida (1930-2004) nu eenmaal bij het spreken. De definities van onze woorden staan nooit vast, maar verschuiven telkens; onze taal staat altijd open voor verschillende interpretaties. Daardoor spreken we niet alleen met elkaar, maar ook voortdurend langs elkaar heen. Volgens Derrida moeten we ons daarom afvragen of onze inzichten daadwerkelijk verankerd liggen in een gedeelde rede. Redenen genoeg om nog eens over de geliefde rede na te denken.
