Kun je denken dat je denkt zonder dat je denkt? Filosofie is moeilijker als je denkt in paradoxen.
Het is redelijk om je te vaccineren, want je loopt daardoor minder risico om ziek te worden. Het is ook redelijk voor de samenleving om een vaccinatieprogramma te hebben, want hoe meer mensen zich vaccineren, hoe minder mensen ziek worden. Het is mooi dat handelen in je eigenbelang hier geheel in lijn is met het handelen in maatschappelijk belang. Maar dat is niet altijd zo.
Stel dat je samen met iemand een misdaad pleegt. Jullie worden gepakt, maar het is lastig de zaak rond te krijgen. Daarom wordt jullie beiden aangeboden tegen de ander te getuigen. Als jullie je beiden beroepen op jullie zwijgrecht, leidt dat tot een lichte veroordeling van een jaar in de gevangenis. Als één getuigt en de ander niet, gaat de getuige vrijuit en wordt de ander veroordeeld tot vier jaar in de gevangenis. Als jullie allebei getuigen gaan jullie beiden twee jaar de gevangenis in. Nu is de vraag wat redelijk is. Getuigen of zwijgen? Dit vraagstuk heet het gevangenendilemma.
Handelen in je eigenbelang is niet in je eigenbelang
Wat je het beste kan doen, hangt af van wat de ander doet. Stel dat de ander zwijgt. Dan kun je beter getuigen, anders ga je een jaar de bak in. Maar als de ander tegen jou getuigt, kun je maar beter ook getuigen, anders krijg je vier jaar. Kortom: wat de ander ook besluit, je kunt maar beter getuigen. Getuigen is welbeschouwd je enige redelijke keuze.
Gezien de symmetrische situatie, is die keuze niet alleen voor jou redelijk, maar ook voor de ander, en dus getuigen jullie allebei en gaan jullie beiden twee jaar de gevangenis in. Die uitkomst is nogal verrassend, want door beiden niet te getuigen hadden jullie ervoor kunnen zorgen dat jullie maar een jaar de gevangenis in hoefden. Waarom is een uitkomst die voor jullie allebei beter is geen redelijke optie?
Er is veel geschreven over het gevangenendilemma. Het wringt namelijk dat wat redelijk is voor jezelf, niet redelijk is voor de groep. Zou redelijkheid niet onafhankelijk moeten zijn van je perspectief? Het lijkt er bovendien op dat mensen in het dagelijks leven vaak het belang van de groep boven hun eigenbelang stellen. Is dat dan onredelijk?
