‘Zoeken naar een typische Nederlandse filosofie is niet zinvol, omdat die nooit heeft bestaan. Interessant is wel wat in deze streken kon worden gedacht – en vooral wat er níet mocht.’ Met deze prikkelende woorden leidt Ronald van Raak zijn overzichtswerk in, dat de veelzeggende titel draagt: Geen land van grote woorden.
Wie verwacht om de essentie van het Nederlanderschap uit de filosofie op te diepen, raakt door Van Raaks boek dus een illusie armer. De Nederlanden vormden eeuwenlang een streek waarin wijsgeren internationaal meer succes hadden dan op eigen bodem (Erasmus), vanuit het buitenland naar ons toe vluchtten (Descartes) of een migratieachtergrond hadden (Spinoza). Dit gebrek aan vaste kern geeft de filosofie van de Lage Landen echter een rijk karakter, met volop ruimte voor felle debatten.
Van Raak stelt dat wijsbegeerte gaat over een vorm van grensoverschrijding. Met andere woorden: filosofen stellen vragen over wat ‘normaal’ is en zoeken zo de grenzen op van wat wordt getolereerd. Dat roept soms weerstand op. Het belangrijkste voorbeeld van zo’n controversiële filosoof is Spinoza. Deze zeventiende-eeuwse denker werd uit de joodse gemeenschap verstoten vanwege zijn ronduit ketterse godsbeeld. Spinoza ging namelijk uit van een wijsgerig onderbouwd pantheïsme. Met zijn formulering ‘God oftewel de natuur’ lijkt het onderscheid tussen het hemelse en het aardse te verdwijnen. De brave gelovige wordt door dit abnormale denken natuurlijk in grote verwarring gebracht. Interessant genoeg gebruiken Spinoza’s tegenstanders graag vergelijkingen uit de dokterspraktijk: ‘Zijn filosofie werd vergeleken met een epidemie, of met de pest, die ingedamd en bestreden moest worden, om geestelijke besmetting van het volk te voorkomen.’
In de – wie weet typisch Nederlandse – verwerping van Spinoza’s grandioze denksysteem toont onze natie zich ‘geen land van grote woorden’. Deze formulering is ontleend aan de Duitse filosoof Helmuth Plessner, die de volksaard van de Lage Landen toch meende te kunnen vangen. Dat Spinoza vanaf de negentiende eeuw werd gerehabiliteerd, toont juist dat Nederland wel degelijk openstaat voor het grote (want vrije) woord. Van Raaks overzicht legt deze dubbelheid van het ‘Nederlandse denken’ op meesterlijke wijze bloot.
Geen land van grote woorden. 10 eeuwen filosofie in Nederland
Ronald van Raak
Boom
232 blz.
€ 24,90
