Word wie je wil zijn met Marcus Aurelius | recensie

Bij een groter publiek is Marcus Aurelius (121-180) vooral bekend als de Romeinse keizer die de verkeerde opvolger koos. In de film Gladiator moet hij die keuze met de dood bekopen, in de historische werkelijkheid was het vooral de bevolking van het Romeinse Rijk die te lijden had onder zijn wrede en wispelturige zoon Commodus. Een filosofisch geïnteresseerd publiek kent hem natuurlijk vooral als een van de leidende stoïcijnen. Inmiddels is algemeen bekend dat het stoïcisme een enorme revival doormaakt – op elk treinstation kun je in de boekwinkels wel boekjes met stoïcijnse wijsheid vinden. Maar waarom eigenlijk? Waarom is de Stoa opeens populairder dan bijvoorbeeld het boeddhisme? Een deel van het antwoord ligt in het feit dat het Romeinse Rijk dezer dagen sterk wordt geassocieerd met macht en mannelijkheid. Ook in de manosfeer is het stoïcisme daarom een hot item.

Maar zulke associaties doen deze filosofische heerser geen recht. Zijn benoeming tot keizer in 161 werd door zowel de Senaat als het Romeinse volk toegejuicht. Controversiëler was Marcus’ benoeming van zijn halfbroer Lucius Verus, een notoire playboy en flierefluiter, tot medekeizer; maar deze beslissing pakte goed uit. Uit alles blijkt dat Marcus de heerschappij gewetensvol en uit zuiver plichtsbesef uitoefende. Over ‘het paleis’, oftewel het wereldse leven als keizer, schrijft hij dat het een stiefmoeder is die je moet respecteren; maar alleen naar je moeder keer je altijd terug. ‘Ga altijd terug naar de filosofie en ontleen er kracht en vertrouwen aan. Zij maakt alles in het paleis verdraaglijk en maakt jou ook verdraaglijk voor iedereen in het paleis.’

Al was hij keizer van een rijk waar Latijn de bestuurstaal was, Marcus Aurelius schreef zijn Eis heauton (‘Tot zichzelf’) in het filosofisch sjiekere Grieks. In vertaling is het boek bekend als de Meditaties of Aantekeningen, maar vertaler Ben Schomakers geeft er nu de titel Voor eigen gebruik aan. Die titel is nogal vrij, maar vat wel iets wezenlijks van het boek: het was nadrukkelijk niet voor anderen bestemd. In een brief aan een tijdgenoot betoont de keizer zich verbolgen over het feit dat zijn aantekeningen zonder zijn medeweten of toestemming zijn gepubliceerd. Voor zover bekend heeft hij echter de uitgevers van deze pirateneditie niet bestraft, al lag dat zeker in zijn macht.

Voor eigen gebruik is inderdaad geen ‘boek’, in de zin van een hecht gecomponeerd en beredeneerd betoog, maar eerder wat Schomakers een verzameling aantekeningenboekjes noemt. Evenmin is het een verzameling losse aforismen, zoals sommige boeken van Nietzsche. Integendeel, wanneer je deze aantekeningen leest als een verzameling losse spreuken zonder breder verband, dan klinken ze algauw als slogans. Ook de welbekende historica van het Romeinse Rijk Mary Beard valt helaas aan dit misverstand ten prooi, als ze het boek wegzet als een verzameling clichés.

Bij tijd en wijle zijn Schomakers’ vertaalkeuzes aangenaam eigenwijs en daardoor verfrissend; dat begint al bij de titel. Ook de keuze om de tekst niet als één geheel van lopende zinnen te presenteren is gewaagd maar geslaagd: zo lees je de tekst daadwerkelijk als een aantekeningenboekje.

Maar soms maakt Schomakers het zichzelf ook nodeloos moeilijk. Zo vertaalt hij het Griekse woord ousia als ‘zijn’ in plaats van het gebruikelijke ‘substantie’, maar daardoor gaat Marcus Aurelius een stuk heideggeriaanser klinken dan hij was. Ousia is geen ‘zijn’, maar eerder datgene wat op verschillende manieren kán zijn, oftewel wat doorgaans ‘substantie’ wordt genoemd. De individuele mens is zo’n substantie; Aristoteles heeft het over een ‘primaire substantie’. Het abstracte begrip ‘mens’ wordt dan weer een ‘secundaire substantie’ genoemd. Ook Marcus Aurelius lijkt deze technische betekenis van ousia te kennen en te veronderstellen, maar in deze vertaling raakt dat buiten beeld.

Maar wellicht zijn dat details waarover alleen specialisten zich druk zullen maken. Voor de gemiddelde lezer heeft deze vertaling in zelfverzekerd hedendaags Nederlands veel te bieden. Geen banale verzameling tegeltjeswijsheden en evenmin een universeel geldige beschrijving van wat de mens is, maar een uitnodiging om zelf te worden wie je wil of moet zijn. Marcus Aurelius’ filosofie, betoogt Schomakers in zijn nawoord, behelst geen manier van doen of leven, maar eerder een zoektocht naar de juiste houding bij het doen wat je moet doen. Nadrukkelijk wordt de lezer uitgenodigd om ook zelf op zoek te gaan.

Voor eigen gebruik
Marcus Aurelius
vert. Ben Schomakers
Boom
296 blz.
€ 24,90