Socioloog Eva Illouz: ‘Emoties komen niet vanbinnen’

Illouz haalt Gustave Flaubert aan, auteur van Madame Bovary, die het innerlijk zag als een ­dépotoir: een stortplaats of zelfs afvalbak van normen, waarden, structuren, regels en oordelen van de omringende wereld. Illouz: ‘Emotionele ervaringen liggen op de grens van het persoonlijke en het collectieve. In ons innerlijke leven komen we allerlei ideologieën tegen die we geïnternaliseerd hebben. Dat is waarin ik geïnteresseerd ben. Hoe functioneren emoties? Welke maatschappelijke oordelen, opvattingen en waarden zijn er in emoties vervat? Welke oordelen en opvattingen krijgen er voorrang en via welke emotionele uitingen worden die uitgedrukt?’

Veel filosofen definiëren de moderniteit, de periode die vanaf de Renaissance in de veertiende en vijftiende eeuw is ingezet, als een breuk met traditie: de theologische waarheden werden vervangen door wetenschappelijke en de rechten van het individu kregen voorrang op de gemeenschap. Negentiende-eeuwse denkers als Emile Durkheim, Max Weber of Karl Marx onderzochten al wat die emancipatie van het individu voor gevolgen heeft voor de samenleving. Zo vroeg Durkheim zich af wat een moderne samenleving eigenlijk samenbindt. Maar anders dan deze denkers beschouwt Illouz de veranderingen in de moderne samenleving vanuit de invalshoek van de emoties: ‘Mensen hebben emoties, dat is natuurlijk niets nieuws, zo zijn we “geprogrammeerd”. Maar hoe is die hele bundel van emoties veranderd in onze tijd? Hoe uiten we ze? Ik kijk daarbij in mijn boek vooral naar de laatste vijftig jaar, ongeveer vanaf de jaren tachtig van de vorige eeuw.’

Sigmund Freud (1856-1939) schreef in 1930 zijn boek Het onbehagen in de cultuur, waarin hij het onvermijdelijke conflict onderzocht tussen de impulsen van het individu en de eisen van een beschaving. Elke cultuur vraagt offers, dat wil zeggen een aanpassing van de driften van het individu aan de sociale omgeving, om tot die cultuur te kunnen toebehoren. Dat levert altijd malaise op, vindt ook Illouz. We raken erdoor gefrustreerd. Maar Illouz benadrukt dat onze intieme gevoelens ook symptomen zijn van de globale wanorde in de huidige tijd. Die wanorde is volgens haar deels ontstaan door de ineenstorting van het geloof in de meritocratie, waarin je succes en maatschappelijke positie af zouden hangen van wat je kunt in plaats van je afkomst.

De democratie heeft daarbij een dubbelzinnig effect, zegt Illouz. ‘Ze is een utopisch en tegelijkertijd dystopisch project. De democratie belooft gelijkheid in rechten, maar het is onvermijdelijk dat er in feite ongelijkheid is. Ook de belofte van de meritocratie, namelijk dat inspanning en talent worden beloond, houdt uiteindelijk geen stand. Dat zorgt voor teleurstelling.’

Tegelijkertijd blijft hoop bepalend in ons moderne leven, vervolgt ze. Die hoop is de gedachte dat we ons leven kunnen verbeteren en dat onze kinderen een beter leven krijgen dan wij. Illouz benadrukt dat de moderne samenleving een ‘industrie van de droom’ herbergt, zoals verbeeld in de reclame en de Hollywoodfilm. We worden overspoeld met wat de Duitse filosoof Ernst Bloch (1885-1977) ‘wensbeelden’ noemt: voorstellingen van wat ons leven zou kunnen zijn. Illouz spreekt over die voorstellingen als een programme de vie waar onze eigen levens bleekjes bij afsteken. Vooral de laatste decennia wordt die hoop steeds vaker teleurgesteld, ziet Illouz, onder meer door een veranderde economie waarin de verdeling van rijkdom verschuift: steeds meer komt die rijkdom terecht bij een kleine toplaag. Tegelijkertijd signaleert ze de opkomst van zelfhulppsychologie, die optimisme promoot als recept voor succes, maar het gevoel van falen juist doet toenemen. Dat zorgt voor teleurstelling en frustraties, die bijvoorbeeld terug te vinden zijn in de toename van mensen met depressie.

Tekst loopt door onder afbeelding

Maar het is niet de ongelijkheid op zichzelf die verantwoordelijk is voor gevoelens van teleurstelling of woede, benadrukt Illouz nogmaals. Cruciaal is dat die gevoelens ook het gevolg zijn van de huidige ideologieën rondom gelijkheid en kansen voor iedereen om een beter leven te leiden. Een gebeurtenis zoals een afwijzing leverde in een vorig tijdsbestek een andere emotie op dan in onze tijd, omdat de normen, waarden en maatschappelijke structuren anders waren. De huidige belofte van de democratie, ideeën over rechtvaardigheid en onze verwachtingen vormen samen een vruchtbare grond voor teleurstelling, woede en ressentiment – de explosieve emoties van onze tijd.

U besteedt in uw boek veel aandacht aan woede en het idee dat die soms goed zou zijn, omdat woede een vorm van verzet inluidt tegen onrechtvaardigheid. Dit idee ­vinden we bijvoorbeeld terug bij feministen of andere groepen die zich achtergesteld voelen.
‘Anders dan bijvoorbeeld het hellenistische of christelijke ideaal van zelfbeheersing en beheersing van emoties, heerst in deze tijd de opvatting dat emoties geuit moeten worden. Daarnaast hebben vrouwen lange tijd ervaren dat mannen hun boosheid konden uiten, maar vrouwen niet. Zij eisen nu dat recht op. Dat geldt ook voor andere groepen. Maar ook als de aanleiding voor woede gerechtvaardigd is, is de uiting ervan niet per se effectief. Want emoties zijn fundamenteel ambivalent.’

Hoe bedoelt u dat?
‘Woede is misschien een reactie op onmacht, maar ook een manifestatie van macht: ik laat zien dat ik iemand pijn kan doen. Ik moet denken aan het experiment met de apen van Frans de Waal die reageren op een onrechtvaardige beloning. Na het verrichten van een taak krijgt de ene aap een lekkere druif, de andere een stuk komkommer, waarna het aapje met de komkommer woedend wordt. In het moderne leven zijn we niet zelden in de staat van de woedende aap.

Daarnaast moeten we beseffen dat emoties primaire, snelle reacties zijn op gebeurtenissen. Als emoties ons overweldigen, lijkt ons lichaam onze geest voor te zijn. Emoties zijn uitingen van een diepe betrokkenheid op het heden. Gegrepen door een emotie, zeker als we woedend zijn, denken we niet aan de gevolgen, ook als die slecht zijn voor onszelf of voor de ander. Misschien doen of zeggen we dingen waarvan we later spijt krijgen of die ons achteraf verbazen.’

Hoe moeten we dan omgaan met onze teleurstelling en frustratie? Moeten we ons psychologisch wapenen?
‘Nee, alleen psychologische oplossingen zijn niet het antwoord, behalve misschien dat we minder aandacht moeten hebben voor psychologie. We moeten werken aan onderlinge solidariteit, aan structuren die meer zekerheid geven en aan het tegengaan van globale monopolies. Ik denk aan de noodzaak om kleine ondernemers en winkels te beschermen.

Daarnaast is het belangrijk om het democratisch debat niet meer te laten gaan over wat mensen voelen, maar om een gezamenlijke waarheid. Die is gesneuveld door de dominantie van het gevoel. Veel mensen willen een morele zuiverheid behouden. Daarom komen ze in verzet tegen politieke opvattingen die moreel verwerpelijk voelen, omdat ze niet overeenkomen met de opvattingen die onderdeel van hun identiteit zijn geworden. Feiten worden dan vaak als irrelevant gezien. Maar democratisch samenleven vereist een pluralisme in opvattingen. Daarnaast is er zonder een notie van waarheid geen gedeelde grond, geen gemeenschappelijke wereld. We kunnen twisten over wat een bepaalde gebeurtenis – zoals de Holocaust of een oorlog – precies heeft veroorzaakt, maar niet over of die gebeurtenis heeft plaatsgevonden.’

Tegelijk is er momenteel een sterke roep om erkenning: mensen willen erkend worden in hun bijzonderheid, soms ook in een vorm van slachtofferschap.
‘Erkenning van je specifieke identiteit, in mijn geval bijvoorbeeld de Joodse, is iets tussen jou en je gemeenschap. Ik hoef niet door anderen buiten de Joodse gemeenschap als Jood erkend te worden. Daarbuiten is mijn behoefte juist de erkenning dat ik onderdeel ben van de gemeenschap van burgers. Ik identificeer me als vrouw, feministe, Joods, links, universalist. Maar ik definieer mezelf vooral als burger. Het gevaar is dat mensen zich opsluiten in een specifieke identiteit, terwijl we altijd meerdere identiteiten hebben. Het is natuurlijk goed om een bepaald onrecht te benoemen, bijvoorbeeld wanneer je onterecht wordt buitengesloten. Maar de oplossing is niet de erkenning dat je behoort tot de buitengeslotenen, maar dat ook jij een burger bent met rechten.’

Explosieve moderniteit. Over de grote emoties van onze tijd
Eva Illouz
Ten Have
288 blz.
€ 29,99