Van Lacan leerde ik dat anderen samenhangender overkomen dan ze werkelijk zijn

Toen ik een paar jaar geleden in de trein zat naar de begrafenis van een vriendin, was het contrast tussen mijn innerlijk en uiterlijk groter dan het ooit in mijn leven is geweest. Vanbinnen voelde ik een mengeling van verdriet, woede, schuld en een onbeschrijflijke pijn, waar ik al dagen mee leefde en waarvan ik me het einde niet kon voorstellen. Vanbuiten zag ik eruit als een jonge vrouw in een gele jurk met bloemen in haar hand – ongetwijfeld in de bloei van haar leven, en naar alle schijn (het was een mooie zomerdag, de kleding oogde levenslustig) vrolijk. Van dat uiterlijk werd ik me plotseling bewust toen een man me aansprak om me te versieren. Ik vond het onbegrijpelijk dat deze wolk van ellende en onpeilbaar verdriet kon uitnodigen tot contact, totdat ik besefte dat ik voor anderen alleen een buitenkant ben.

Die ervaring – dat je je innerlijk als rommelig en onoverzichtelijk ervaart, maar dat er niemand is die dat vanbuiten kan zien – had ik misschien niet eerder zo sterk gehad, maar was me toch ook zeker niet vreemd. Vooral in mijn puberteit voelde ik me vanbinnen vaak één groot vraagteken, maar als ik dan vervolgens in de spiegel keek, zag ik van die chaos niets terug. Toen ik jaren later de Franse filosoof en psychoanalyticus Jacques Lacan (1901-1981) las, leerde ik die vervreemding beter begrijpen.

Met een voor hem typerende liefde voor schurende waarheden schrijft Lacan dat ieder mensenleven wordt gekenmerkt door een miskenning. Van jongs af aan ervaren we onszelf als gefragmenteerd en onoverzichtelijk. Wanneer we onszelf voor het eerst in de spiegel herkennen, vinden we houvast: we zien een lichaam dat een samenhangend geheel vormt en identificeren ons daarmee. Maar die identificatie berust volgens Lacan op een miskenning: we vallen niet samen met dat beeld van onszelf. En het leven wordt pas echt lastig als we vervolgens om ons heen kijken. Daar zien we allemaal mensen die een samenhangend geheel lijken te vormen, waardoor we ons niet kunnen voorstellen dat zij vanbinnen even chaotisch zijn als wijzelf.

In Lacans ogen kent het leven een wrede opzet: we omringen onszelf met mensen met mooie, maar in elk geval samenhangende buitenkanten en hebben er zelf ook één, maar ervaren zelf dat we die buitenkant niet zijn. Toch heb ik veel aan zijn theorie gehad: iedereen ervaart zichzelf als chaotisch en voelt zich daar alleen in, omdat we die chaos op het eerste oog niet terugzien in de mensen om ons heen. Dat mag dan misschien oneerlijk zijn, we staan er in elk geval allemaal hetzelfde voor.