Home Twintig beste ideeën Machtsvrije samenleving
Twintig beste ideeën

Machtsvrije samenleving

Door Sebastien Valkenberg op 10 juli 2012

Machtsvrije samenleving
07-2012 Filosofie magazine Lees het magazine


Machtsvrije samenleving

Jürgen Habermas (1929)
Om rechtvaardigheid te waarborgen, moeten we streven naar een machtsvrije dialoog.

Wat is het?
Stelt de voorwaarden vast van een dialoog waarin het argument geldt, en niet macht.

Wat doet het? 
Middel voor een eerlijke, open samenleving, gebaseerd op overleg.

Een bevel, paaiende woorden of mooie beloftes. Het zijn voorbeelden van strategisch taalgebruik die gepaard gaan met dwang. Soms is die dwang niet merkbaar, bijvoorbeeld als de spreker een autoriteit is, die we snel geloven. Om rechtvaardigheid te waarborgen, onderzoekt Jürgen Habermas de voorwaarden van een machtsvrije dialoog.

Zijn filosofie
Voor Habermas staat onderling contact centraal. Want door met elkaar te praten leren we niet alleen de ander, maar ook onszelf en de wereld kennen. Via de taal wordt overeenstemming nagestreefd over feiten, morele normen en persoonlijke beleving. Een gesprek is voor Habermas dan ook een heuse handeling. Die kan strategisch zijn, bijvoorbeeld wanneer je een ander vraagt om iets voor jou te doen,  maar ook communicatief. Dan erken je je gesprekspartner pas echt als gelijke en kan er ‘Verständigung’ – gedeeld begrip of zelfs consensus – worden bereikt.

Historische achtergrond
Habermas is de belangrijkste erfgenaam van de Frankfurter Schule, een groep progressieve filosofen. Zij maakten het nazisme mee en realiseren zich dat macht systematisch kan worden uitgeoefend. Het denken van Habermas speelt een grote rol in de grote emancipatiebewegingen van de jaren zeventig zoals die van vrouwen en arbeiders. Bovendien schrijft Habermas hoe communicatie wordt bedreigd door de almacht van bureaucratie en economie – wat hij ‘systeem’ noemt.

Het probleem
Idealiter spreken en onderhandelen we met elkaar omdat we overeenstemming willen bereiken. Maar in de praktijk zijn we het vaak oneens. Bovendien speelt macht een rol. Daarnaast spelen in bureaucratie of economie motieven die haaks staan op het spreken, zoals efficiency.

De oplossing
Om te voorkomen dat individuen slachtoffer worden van strategisch handelen of een ‘systeem’, moet de kracht van het argument het uitgangspunt vormen van besluitvorming. In een ‘machtsvrije dialoog’ wordt geen macht uitgeoefend en heeft iedere deelnemer recht van spreken. Habermas spreekt van ‘geldigheidsaanspraken’ die kunnen worden gebruikt om een argument te toetsen. We moeten ervan kunnen uitgaan dat de spreker de waarheid spreekt, dat hij is gerechtigd om te spreken en meent wat hij zegt. Habermas pleit voor een ‘deliberatieve democratie’ waarin ieder mens vrij is en dezelfde mogelijkheid heeft als anderen om argumenten aan te dragen.

Dit dossier krijgt u gratis van Filosofie Magazine.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Scheiding lichaam en geest
Scheiding lichaam en geest
Twintig beste ideeën
Voor leden

Scheiding lichaam en geest

Scheiding lichaam en geest René Descartes (1596-1650) Luisteren naar een mooi muziekstuk is meer dan een paar kleuren op een hersenscan. Wat is het idee? Geest en lichaam zijn voor Descartes twee verschillende zaken. De mens is niet zijn brein. Hoe passen… Read More

Lees meer
Schadebeginsel
Schadebeginsel
Twintig beste ideeën

Schadebeginsel

Schadebeginsel John Stuart Mill (1806-1873)Met het schadebeginsel geeft Mill antwoord op de vraag wanneer iemands vrijheid mag worden ingeperkt. Wat is het? Definieert de grenzen van individuele vrijheid. Zo lang een ander er geen schade van ondervindt, mag ik doen en zeggen wat ik wil. Wat doet het? Biedt ruimte aan afwijkende meningen en levensstijlen. Onwelgevalligheid is geen criterium om opvattingen te weren. Formeel heeft iedereen het recht om zich in alle vrijheid uit te drukken, maar lang niet elke mening wordt evenzeer op prijs gesteld als de andere. In een samenleving zijn sommige opinies zo dominant dat ze kunnen leiden tot sociale druk – wat kan leiden tot wat we tegenwoordig politieke correctheid noemen. Deze druk kan zo groot worden dat mensen besluiten afwijkende meningen voortaan voor zich te houden. De Engelse filosoof John Stuart Mill schiet deze dissidenten te hulp met het schadebeginsel. Read More

Lees meer
Gulden Middenweg
Gulden Middenweg
Twintig beste ideeën

Gulden Middenweg

Gulden middenweg Aristoteles (384 v.Chr-322 v.Chr.)De deugd is het midden tussen twee extremen, maar Aristoteles pleit niet voor middelmatigheid! Wat is het idee? Volgens Aristoteles is de deugd het midden tussen twee extremen. Zo houdt moed het midden tussen lafheid en roekeloosheid. Hoe passen we het toe? Het is geen pleidooi voor middelmaat, maar juist voor een optimum. Daarom een uitstekend middel tegen de zesjescultuur.   Wie zegt dat het onderwijs lijdt aan een zesjescultuur trapt een open deur in. Vind maar eens iemand die deze claim niet onderschrijft. De kunst is natuurlijk om hieraan voorbij te komen. Vanuit Den Haag komen richtlijnen, zoals selectie aan de poort, maar zijn die voldoende om de leergierigheid onder studenten te vergroten? Voeg daar dan tenminste een stevige dosis Aristoteles aan toe. Dat raadt Paul van Tongeren aan, hoogleraar wijsgerige ethiek in Nijmegen en Leuven. Het is de hoogste tijd voor een rehabilitatie van een kernnotie van Aristoteles: de gulden middenweg. Van Tongeren legt uit hoe we dit beginsel moeten begrijpen. Read More

Lees meer
Linguistic turn
Linguistic turn
Twintig beste ideeën
Voor leden

Linguistic turn

Een roos heeft voor geliefden een andere betekenis dan voor biologen. Ludwig Wittgenstein (1889-1951) laat zien dat taal de werkelijkheid vormt. Dit idee is de aanzet van de talige wending (linguistic turn) in de filosofie.  Wat is het?… Read More

Lees meer