Maak een einde aan je praatzucht met Erasmus | recensie

Een Egyptische koning vroeg eens aan Pittacus, een wijze Griek, om hem het beste en het slechtste deel van een rund toe te sturen. In plaats van twee stukken vlees, stuurde Pittacus hem alleen de tong toe. Zo gaf hij aan ‘dat niets een mens méér schade berokkent dan een kwade tong, en dat er geen groter zegen bestaat dan een goedaardige tong,’ zo schrijft Erasmus (ca. 1469-1536) in Lingua – Dat is de tong, een boek dat geheel aan dit orgaan is gewijd. Want waarom gaan we zo achteloos om met onze woorden, terwijl ze zoveel invloed hebben? En hoe kunnen we leren onze tong te beheersen?

Oeverloos geklets kan hinderlijk zijn, al lijkt het tegelijk onschuldig. Maar of het nu gaat om leugenaars, onruststokers, roddelaars, vleiers, verraders, dwazen, wijsneuzen of godlasteraars: wie eenmaal zijn zegje heeft gedaan, kan zijn woorden niet meer terugnemen. Een onbezonnen woord kan iemand zijn reputatie, geluk of leven kosten – iets wat in onze tijd van sociale media en cancel culture misschien nog sterker geldt dan in de middeleeuwen. Niet voor niets stelt Erasmus mensen die hun tong opzettelijk misbruiken gelijk aan dieven en moordenaars.

Hoe voorkom je dan dat je je mond voorbijpraat? Allereerst moet je niet met praatzucht besmet raken, adviseert Erasmus. Zwetsers dienen te allen tijde vermeden te worden. Als voor ze wegvluchten niet lukt, kun je proberen een stichtelijk onderwerp aan te snijden of het gekwetter te negeren. ‘Soms helpt het als men doet of men slaapt, maar dat is dan wel extreem.’ Ook je eigen woorden moet je kritisch afwegen. Niet voor niets zijn wijze mannen vaak kort van stof, bemerkt Erasmus, terwijl dommeriken niet eens kúnnen zwijgen.

Erasmus richt zijn pleidooi ook tot zichzelf, ‘om mezelf aan te manen samen met jullie het muggenziften af te leren, mocht ik mij daar schuldig aan maken’. Inderdaad kun je je vraagtekens erbij zetten dat iemand die zo van leer trekt tegen kwaadsprekerij dominicaanse monniken beschrijft als ‘kapdragende hansworsten’, maar vermakelijk is het wel. Sowieso schrijft Erasmus geestig. Af en toe verliest zijn betoog aan vaart door de vele anekdotes, verwijzingen en beeldspraken, maar saai wordt het nooit. En net zoals ‘de praatzieke kapper’ blijkbaar van alle tijden is, zijn veel van Erasmus’ inzichten nog altijd relevant. Als onverbeterlijke babbelkous werd ik door zijn morele argumenten en praktische adviezen in elk geval overtuigd om iets vaker op mijn tong te bijten.

Lingua. Dat is de tong
Desiderius Erasmus
vert. John Piolon
Ad. Donker
260 blz.
€ 19,95