Log in

Wachtwoord vergeten?

Word lid Log in Contact

Filosofie.nl

FM nr. 3/2018

Innerlijke tijd is niet te meten

Jannah Loontjens
Essayist

Bepaalt de klok de tijd? De Franse filosoof Henri Bergson laat zien dat de werkelijke tijd zich diep in onszelf afspeelt.

Jannah Loontjens bespreekt de filosofen die haar aan het denken hebben gezet

Fotografie: Martin Dijkstra

De afgelopen jaren werkte ik aan een roman, die in februari 2018 verscheen. In deze zin noem ik al twee tijdsbepalingen: ‘de afgelopen jaren’ en ‘februari 2018’. Als we het hebben over literatuur en tijd, kunnen we niet om de naam Henri Bergson heen. Deze Franse filosoof, die begin vorige eeuw over tijdsbeleving schreef, verplaatste de aandacht van het objectieve naar het subjectieve, van de uiterlijke observatie naar de innerlijke beleving. Tijd – als duur (la durée) – was niet zomaar meetbaar, meende hij, want tijd is altijd gerelateerd aan je ervaring. Bergson richtte zich op de persoonlijke tijdsbeleving, en het is precies die beleving die vele schrijvers in hun romans trachten te vangen. 

Zolang je leeft ben je in de tijd, maar zodra je sterft, houdt de tijd voor jou op, ook al blijft je lichaam nog in ruimtelijke zin bestaan. Tijd is volgens Bergson dan ook van geheel andere aard dan ruimte. Nog te vaak zou tijd benaderd worden alsof die net als ruimte gemeten kan worden, meende Bergson. In de ruimte kun je bijvoorbeeld objecten van dezelfde ruimtelijke grootte naast elkaar plaatsen en tellen, maar met tijd kun je momenten niet zomaar naast elkaar plaatsen. ‘We herhalen nogmaals’, schrijft Bergson in zijn boek Tijd en vrije wil, ‘dat een moment in de tijd niet kan worden bewaard om zich aan andere momenten toe te voegen.’ Zodra je tijd gaat tellen of meten, worden momenten ofwel geabstraheerd, ofwel je spreekt van een ‘veelvoudigheid van de bewustzijnsfeiten’, wat zoveel wil zeggen als dat er symbolische voorstellingen bedacht moeten worden voor de momenten, opdat ze geteld kunnen worden.

Verder lezen?

In een tijd waarin autoriteit, waarheid en het publieke debat onder druk staan kan filosofie met heldere analyses richting geven. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar € 4,99 per maand. U krijgt daarmee toegang tot alle artikelen uit Filosofie Magazine en Wijsgerig Perspectief plus exclusieve achtergrondartikelen, interviews en portretten. Of bestel de losse editie na.

InloggenLid Worden