Home Tijd Innerlijke tijd is niet te meten
Tijd

Innerlijke tijd is niet te meten

Door Jannah Loontjens op 27 februari 2018

Innerlijke tijd is niet te meten
Cover van 03-2018
03-2018 Filosofie magazine Lees het magazine

Bepaalt de klok de tijd? De Franse filosoof Henri Bergson laat zien dat de werkelijke tijd zich diep in onszelf afspeelt.

Jannah Loontjens bespreekt de filosofen die haar aan het denken hebben gezet

Fotografie: Martin Dijkstra

De afgelopen jaren werkte ik aan een roman, die in februari 2018 verscheen. In deze zin noem ik al twee tijdsbepalingen: ‘de afgelopen jaren’ en ‘februari 2018’. Als we het hebben over literatuur en tijd, kunnen we niet om de naam Henri Bergson heen. Deze Franse filosoof, die begin vorige eeuw over tijdsbeleving schreef, verplaatste de aandacht van het objectieve naar het subjectieve, van de uiterlijke observatie naar de innerlijke beleving. Tijd – als duur (la durée) – was niet zomaar meetbaar, meende hij, want tijd is altijd gerelateerd aan je ervaring. Bergson richtte zich op de persoonlijke tijdsbeleving, en het is precies die beleving die vele schrijvers in hun romans trachten te vangen. 

Zolang je leeft ben je in de tijd, maar zodra je sterft, houdt de tijd voor jou op, ook al blijft je lichaam nog in ruimtelijke zin bestaan. Tijd is volgens Bergson dan ook van geheel andere aard dan ruimte. Nog te vaak zou tijd benaderd worden alsof die net als ruimte gemeten kan worden, meende Bergson. In de ruimte kun je bijvoorbeeld objecten van dezelfde ruimtelijke grootte naast elkaar plaatsen en tellen, maar met tijd kun je momenten niet zomaar naast elkaar plaatsen. ‘We herhalen nogmaals’, schrijft Bergson in zijn boek Tijd en vrije wil, ‘dat een moment in de tijd niet kan worden bewaard om zich aan andere momenten toe te voegen.’ Zodra je tijd gaat tellen of meten, worden momenten ofwel geabstraheerd, ofwel je spreekt van een ‘veelvoudigheid van de bewustzijnsfeiten’, wat zoveel wil zeggen als dat er symbolische voorstellingen bedacht moeten worden voor de momenten, opdat ze geteld kunnen worden.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Geprikkeld
Geprikkeld
Tijd

Geprikkeld

Tegelijkertijd overprikkeld en onderprikkeld zijn, zoiets is het al dagen. Snapt iemand wat ik bedoel?’ Schrijfster Susan Smit vat de tweede-golf-corona-gemoedstoestand van menigeen treffend in een tweet, ook die van mij. Over­prikkeling: mijn telefoon. Van een spelletje ruzie weer naar Twitter. Onderprikkeling: veel thuis. Overprikkeling: een middelbare school uitzoeken in… Read More

Lees meer
Een lichtkogel door de tijd
Een lichtkogel door de tijd
Tijd
Voor leden

Een lichtkogel door de tijd

Claudio Magris laat in zijn nieuwste verhalenbundel verleden, heden en toekomst magistraal door elkaar heen lopen. Schrijven is de tijd onderzoeken. Schrijven is niet alleen nadenken over de lengte van alinea’s en paragrafen, maar ook keuzes maken tussen de verschillende tijden waarin het verhaal verteld kan worden. Bij voorkeur geen… Read More

Lees meer
Christine Cayol: ‘Probeer te leven als een Chinees kalligraaf’
Christine Cayol: ‘Probeer te leven als een Chinees kalligraaf’
Tijd
Voor leden

Christine Cayol: ‘Probeer te leven als een Chinees kalligraaf’

In China besteedt de kalligraaf uren aan de voorbereiding, aan ontspanning van lichaam en geest. Om daarna in één seconde een meesterlijke kalligrafie te maken. Filosoof Christine Cayol vindt het een voorbeeld van een goede omgang met de tijd. We dalen haastig af in de net geopende Noord/Zuidlijn, op… Read More

Lees meer
Filosoferen achter tralies: Verkwist je tijd niet met onnozel gelummel
Filosoferen achter tralies: Verkwist je tijd niet met onnozel gelummel
Tijd
Voor leden

Filosoferen achter tralies: Verkwist je tijd niet met onnozel gelummel

Kan filosofie helpen als je in de gevangenis zit? Filosofie Magazine-redacteur Lianne Tijhaar volgt een filosofiecursus in de bajes. Deel 4, slot: een zinvolle tijdsbesteding met Seneca. Dertien gedetineerde mannen zitten rond een tafel in de gevangenisbibliotheek van Almere. Ze drinken zwarte koffie uit plastic bekertjes. Het laatste speculaasje… Read More

Lees meer