Betekent vrijheid doen wat je wilt? Nee, zegt filosoof en schrijver Jurriën Hamer. ‘Om vrij te kunnen zijn moet je jezelf beperkingen opleggen.’ In zijn nieuwe boek Wat vrijheid van je vraagt (2026) pleit Hamer daarom voor een nieuwe opvatting van het liberalisme, de politieke filosofie die strijdt voor de vrijheid van het individu.
Waarom hebben we een nieuw liberalisme nodig?
‘De grondgedachte van het liberalisme is dat het aan het individu is om invulling te geven aan zijn of haar leven. Er is geen evangelie dat je moet verkondigen. Een man hoeft niet met een vrouw te trouwen en kinderen te krijgen – je kunt ook met een man trouwen of geen kinderen krijgen. It’s up to you. Maar als iedereen dat recht heeft, betekent dat ook dat je rekening moet houden met de wensen en rechten van anderen. Onze vrijheid vereist dus dat we onszelf begrenzen en dienstbaar zijn aan anderen. Daarom hebben we een nieuwe opvatting nodig waarin liberalisme niet alleen een politieke filosofie is over de organisatie van instituties, maar ook een levensfilosofie voor alle belangrijke keuzes die we maken. Hoe vind je de balans tussen jouw rechten en die van anderen?’
Jurriën Hamer (1988) is filosoof, jurist en schrijver. Met zijn eerste boek Waarom schurken pech hebben en helden geluk (2021) won hij de Socratesbeker voor beste filosofieboek van het jaar. Hamer doceert ethiek en politieke filosofie aan de Universiteit Utrecht.
Volgens de liberale filosoof John Rawls moet de politiek zich niet bemoeien met het privéleven van de burger. Had hij het bij het verkeerde eind?
‘Rawls bespreekt hoe de maatschappelijke instituties ingericht moeten zijn, opdat de verschillende levensbeschouwelijke groepen elkaar niet in de haren vliegen. Een van de voorwaarden die hij noemt, is dat we ons niet met elkaars privéleven bemoeien. Maar praktisch gezien ontken je dan de schade die mensen elkaar berokkenen als ze onbeperkt hun gang gaan. Als er bijvoorbeeld groepen in de samenleving zijn die de planeet vervuilen, heeft dat enorme consequenties voor de rest.
In het publieke debat over vrijheid gaat het altijd over rechten. Maar door die nadruk verwordt vrijheid tot vrijblijvendheid, waarbij iedereen maar kan doen wat hij wil. De vrijheid van de zwakkeren in de samenleving raakt dan in het gedrang. Vrijheid draait evengoed om plichten, over wat je moet opofferen voor een ander.’
Volgens het liberalisme is geluk een privékwestie. Mag de staat dan ingrijpen in het leven van de burger, bijvoorbeeld om hem gezonder te laten leven?
‘Ik maak een onderscheid tussen individueel geluk en moraliteit. Voor het liberalisme is wat geluk is een individuele kwestie; een liberaal zal niet zeggen dat iemand moet stoppen met roken omdat het hem ongelukkig maakt. Maar hij kan wel vinden dat roken ontmoedigd moet worden vanwege de maatschappelijke gevolgen, zoals hogere ziektekosten. Een verslaving ontneemt je ook je autonomie – een belangrijk liberaal goed. Mensen die het aanpakken van maatschappelijke problemen als klimaatverandering of inkomensongelijkheid zien als bemoeienis, mag je als liberaal tegenspreken: de gevolgen van die problemen perken de vrijheid van anderen in.’
Hoe tolerant moet de liberaal zijn voor intolerante gemeenschappen?
‘Liberalisme bestrijdt het idee van een zogenaamd perfecte samenleving van gedeelde waarden zonder frictie. Zo vinden sommige mensen een streng christelijke gemeenschap, waar iedereen zich houdt aan patriarchale waarden, een verleidelijk ideaal. Als iedereen daaraan meedoet, zijn we gelukkig, is de hoop. Maar er zullen altijd mensen andere waarden hebben, die niet in het dominante plaatje passen. Die tragiek hoort bij de menselijke conditie. Als je het anders-zijn van mensen probeert weg te moffelen of te overschreeuwen, leidt dat alleen maar tot meer onderdrukking en stille pijn.’
Even tussendoor …
Meer lezen over filosofie en vrijheid? Schrijf je in voor de gratis nieuwsbrief:
Daarom is ook de vrijheid van meningsuiting voor de liberaal een groot goed.
‘Bij het recht van vrije meningsuiting komt ook de plicht om je goed te informeren en op een prettige manier deel te nemen aan het publieke debat. We moeten er dus over nadenken of elke mening wel een podium moet krijgen.’
Vrijheid vraagt wel veel van ons.
‘We onderschatten enorm hoe zwaarwegend de plichten zijn die de vrijheid ons oplegt. Er is bijna geen keuze die geen effect heeft op anderen. Alles wat we doen is onderdeel van grotere praktijken. Zelfs wat we drinken, hoe we praten, welke grapjes we maken. Het is eigenlijk overdonderend, verpletterend zelfs, om te bedenken wat je een ander allemaal niet verplicht bent. Het is onze opdracht om die uitdaging aan te gaan. Dat is moeilijk en tragisch, want we zullen het nooit helemaal goed doen.’
Wat vrijheid van je vraagt. Filosofie voor een bloedserieuze tijd
Jurriën Hamer
De Bezige Bij
208 blz.
€ 22,99
