In ‘Filosofie is makkelijker als je denkt’ helpen we je in vier stappen op weg in het zelf leren denken. Dit keer: wat is toekomst?
Filosofie is makkelijker als je denkt
‘Wie zijn heden verprutst, is de slaaf van zijn toekomst’
Filosofie is makkelijker als je denkt. Maar kun je ook vooruitdenken? Een inleiding in de filosofie van de toekomst.
Hoe ziet de toekomst eruit? Om daarachter te komen kun je een glazen bol tevoorschijn halen of tarotkaarten leggen, maar de meeste mensen geloven niet dat ons lot in de sterren geschreven staat. Toch zijn we allemaal bezig met onze toekomst: we kiezen een studie, sparen voor een koophuis en denken vast na over onze achterkleinkinderen, terwijl we zelf misschien nog niet eens kinderen hebben. Waarom willen we zo graag weten wat er gaat gebeuren? Wat is de toekomst eigenlijk? En kunnen we er invloed op hebben?
Wanneer we toekomstplannen maken, lijkt het alsof we ons leven zelf vorm kunnen geven. Maar we weten nooit werkelijk wat er op ons pad komt, waarschuwt de Franse filosoof Jacques Derrida (1930-2004). Hij maakt een onderscheid tussen het kleine deel van de toekomst dat we zelf in de hand hebben, zoals het plannen van een kappersafspraak of vakantie, en dat wat ons onverwacht overkomt, zoals de dag waarop je de liefde van je leven tegen het lijf loopt. Wanneer we het over de toekomst hebben, weten we eigenlijk niet waarover we spreken, meent Derrida. ‘Omdat er een toekomst is, blijft de context altijd open,’ schrijft hij. De toekomst is grotendeels onvoorspelbaar en daardoor ongrijpbaar.
Is onze beleving van de toekomst dan wel werkelijkheid? Nee, denkt de Britse filosoof John McTaggart (1866-1925): de toekomst is slechts een illusie. Volgens hem heeft een en dezelfde gebeurtenis namelijk drie verschillende eigenschappen die elkaar tegenspreken: eerst ligt een gebeurtenis in de toekomst, dan vindt deze plaats in het heden en tot slot behoort de gebeurtenis tot het verleden. Een gebeurtenis kan volgens McTaggart niet tegelijkertijd in de toekomst en in het verleden vastliggen. ‘Omdat het onderscheid tussen verleden, heden en toekomst mij essentieel lijken voor de tijd, beschouw ik de tijd als onwerkelijk,’ concludeert hij.
De toekomst verbindt ons aan het heden
Op de vraag of de toekomst, het heden en het verleden wel of geen samenhang hebben, heeft de boeddhistische filosoof Nagarjuna (ca. 150-250) een verrassend antwoord: beide opties zijn onmogelijk. Als we stellen dat de toekomst voortkomt uit het verleden, zou dat de absurde conclusie opleveren dat de toekomst al ‘in’ het verleden zat. Maar als heden, verleden en toekomst geen verband met elkaar houden, kunnen gebeurtenissen geen logische samenhang hebben: dingen kunnen elkaar dan niet opvolgen en geen oorzaak in het verleden hebben. In plaats daarvan moeten we tijd volgens Nagarjuna zien als iets dat geen vaste essentie heeft, maar altijd verandert. De tijd en de toekomst zijn dus de verandering zelf; er is geen vaststaand heden waar je al iets van een toekomst in kunt herkennen.
Maar als dat niet kan, kunnen we ons toch eigenlijk niet verhouden tot de toekomst? Toch leven we alsof de toekomst ertoe doet. Hebben al die zorgen om wat in het verschiet ligt dan wel zin? Volgens de feministische filosoof Donna Haraway (1944) wel. Ze adviseert ons om de toekomst niet slechts als einddoel te zien, maar als een mogelijkheid om bewuster te leven in het heden. Wie nadenkt over de gevolgen van zijn huidige keuzes voor toekomstige generaties, zal verantwoordelijkheid nemen voor actuele problemen, zoals de klimaatcrisis. Zo verbindt de toekomst ons volgens Haraway aan het heden. De Romeinse filosoof Seneca (ca. 4 v.Chr.-65 n.Chr.) had die vooruitziende blik in het verleden al: ‘Wie zijn heden verprutst, is de slaaf van zijn toekomst.’
