Roland Barthes (1915-1980) schreef een gevarieerd oeuvre bij elkaar. Zelf beweerde hij dat hij uitsluitend teksten leverde ‘op bestelling’. Het maakte hem naar hij zei niet blij, want al die verzoeken – om een voorwoord, een aanbevelingsbrief, een interview – leidden maar af van wat hij eigenlijk wilde schrijven. Het was zijn lot: hij was nu eenmaal een denker van naam, hij kon moeilijk ‘nee’ zeggen en bovendien wist hij zijn gedachten elegant te verwoorden. Dus een artikel van zijn hand, een lezing, zijn aanwezigheid op een conferentie – het werd allemaal erg op prijs gesteld.
Jeanne Holierhoek (1947) is een Nederlandse vertaler van Franse boeken. Naast literatuur vertaalde ze ook veel non-fictiewerk, waaronder boeken van René Descartes, Voltaire en Frantz Fanon. Voor haar vertaalwerk werd Holierhoek in Frankrijk benoemd tot Ridder in de Orde van Kunst en Letteren en kreeg ze de Martinus Nijhoff Vertaalprijs (2018).
Ook Camera lucida is het resultaat van een ‘bestelling’. In 1979 kreeg hij van Cahiers du cinema, een tijdschrift over film, de vraag of hij iets wilde schrijven over ‘het beeld’. Hij liet meteen weten dat hij met films niet veel affiniteit had, maar dat hij wel een tekst wilde leveren over fotografie. En in anderhalve maand was zijn laatste en meest persoonlijke boek klaar.
Anderhalve maand is kort, maar het boek kwam dan ook niet uit de lucht vallen. Van meet af aan had het beeld Barthes’ belangstelling. Drie jaar eerder had hij in een radio-interview melding gemaakt van zijn fascinatie voor foto’s, die voor hem – zo zei hij – een relatie hadden met de dood, die een geliefd persoon in zekere zin onsterfelijk zouden kunnen maken.
In Camera lucida ontleent hij elementen aan de fenomenologie, al hanteert hij de fenomenologische methode naar eigen zeggen nogal nonchalant. Hij weigert zich in het keurslijf van een wetenschappelijke taal te persen en bespeurt bij zichzelf ‘een heftige weerstand tegen elk reducerend systeem’. Wat hem blijkt te interesseren van een foto is niet de foto op zich, laat staan de fotograaf, maar zijn persoonlijke, affectieve band ermee.
Foto’s kunnen een geliefde onsterfelijk maken
In het eerste gedeelte van het boek schrijft hij nog over algemeen bekende foto’s. Hij analyseert ze met gebruikmaking van wetenschappelijk uitziende termen als studium en punctum, met fenomenologische termen als noëma, noësis en protentie.
In het tweede gedeelte wordt duidelijk waar hij al die tijd naartoe heeft geschreven. Het gaat hem niet zozeer om de fotografie als kunst, maar vooral om het effect van tamelijk banale familiekiekjes. En vooral is daar de Foto van de Wintertuin, waar zijn moeder als vijfjarig meisje vaag op staat afgebeeld. Zijn moeder die, op het moment dat hij Camera lucida schrijft, kortgeleden is gestorven.
Hun band was altijd erg hecht geweest. Barthes’ vader sneuvelde in de Eerste Wereldoorlog, de kleine Roland was toen nog geen jaar oud. Hun leven lang bleven moeder en zoon bij elkaar. Wanneer Roland een aanstelling kreeg in het buitenland, verhuisde zijn moeder vaak mee. In Camera lucida verwoordt hij op een ontroerende manier hoe hij haar mist, hoeveel verdriet hij heeft om haar dood. Maar naar foto’s van haar zal men in dit boek vergeefs zoeken. De Foto van de Wintertuin, die volgens de auteur de essentie van zijn moeder onthult, wordt in Camera lucida uitsluitend in woorden beschreven.
De fotografie heeft in de afgelopen decennia een duizelingwekkende ontwikkeling doorgemaakt. Van de plechtige gang in zondagse dracht naar het atelier van een ‘echte’ fotograaf, via saaie dia-avondjes en kleurige vakantiefoto’s, naar selfies, dickpics en radicaal gefotoshopte VIP’s. Barthes signaleerde het al aan het eind van zijn boek: we beleven de realiteit steeds meer via het beeld. Hijzelf voert ons langs zijpaden en fragmenten, in een combinatie van analyse en emoties, terug van de foto’s naar zijn eigen realiteit: een gapend, onvervangbaar gemis, dat ook met de Foto van de Wintertuin niet kon worden opgevuld.
Dit is een bewerkt fragment uit het voorwoord van vertaler Jeanne Holierhoek, uit het boek Camera lucida. Aantekening over de fotografie van Roland Barthes, dat op 26 januari 2026 verschijnt bij uitgeverij Ad. Donker.
Camera lucida. Aantekening over de fotografie
Roland Barthes
vert. Jeanne Holierhoek
Ad. Donker
128 blz.
€ 20.95
