‘Televisie maakt van de werkelijkheid een show’

Wanneer we om acht uur onze televisie aanzetten om het journaal te kijken, doen we dat voor het nieuws, niet voor amusement. Toch zorgt de televisie ervoor dat ook serieuze zaken als oorlog en politiek verweven raken met entertainment, vertelt Thijs Lijster, universitair docent kunst- en cultuurfilosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Televisie brengt minder goed informatie over dan geschreven tekst, merken denkers als Pierre Bourdieu en Marshall McLuhan op. In tegenstelling tot een boek, waarbij je wordt uitgenodigd om zelf beelden op te roepen, geeft televisie je alles op een presenteerblaadje, waardoor je niet zelf hoeft na te denken. Tv is bovendien erop gericht om je aandacht vast te houden. Daardoor neigt het altijd naar spektakel en entertainment.’

Maar de televisie doet meer dan de werkelijkheid ongenuanceerd in beeld brengen, vertelt Lijster: we geven de werkelijkheid ook zodanig vorm dat deze het beter doet op tv. ‘Sinds de Vietnamoorlog speelt televisie bijvoorbeeld een grote rol in oorlogsvoering. Bij elke interventie wordt erop geanticipeerd hoe deze in beeld kan worden gebracht. De Franse filosoof Jean Baudrillard vond daarom dat we in een “hyperrealiteit” leven, waarbij de beelden op televisie een grotere werkelijkheid krijgen dan dat wat ze afbeelden. Er is een verhaal van Jorge Luis Borges waarin men een landkaart van een gebied maakt die zo groot is, dat deze het gebied helemaal bedekt en ontoegankelijk maakt. Als we Baudrillard moeten geloven, doet televisie iets soortgelijks. Het maakt van de werkelijkheid een show.’

Tekst loopt door onder afbeelding

‘Je hoort vaak dat televisie verbindt: iedereen kijkt naar hetzelfde, in tegenstelling tot de kleine bubbels online. Maar dat brengt ook machtsconcentratie met zich mee: op tv er is veel meer controle over hoe iets in beeld wordt gebracht.’

‘De opkomst van de televisie droeg sterk bij aan de ontzuiling. Omdat een tv zo duur was, wilden katholieken, gereformeerden en anderen niet alleen naar de ene uitzending van hun “eigen” zender kijken. Door naar programma’s met andere wereldbeelden te kijken, werd hun blik verruimd.’

‘Volgens Adorno en Horkheimer zorgt de televisie ervoor dat je over de wereld gaat denken vanuit de kaders van de massacultuur. Daarbij doelen ze bijvoorbeeld op stereotypen over mannen en vrouwen. Maar denk ook aan een idee als woke, waarover avond na avond in talkshows wordt gepraat en dat zo als bedreiging in de hoofden van burgers wordt geplant.’

‘De dood van lineaire televisie is al vaak verkondigd, of het nu door streamingsdiensten of sociale media zou komen. Maar als je ziet welke invloed talkshows hebben op onze politiek, zowel wat betreft onderwerpen als de manier van spreken, denk ik dat we de invloed van tv onderschatten.’