Kun je denken dat je denkt zonder dat je denkt? Filosofie is moeilijker als je denkt in paradoxen.
‘LOGICA brengt je van A naar B. VERBEELDING brengt je OVERAL! – Albert Einstein’ zie ik op een ansichtkaart. Nog afgezien van de onwaarschijnlijkheid dat Einstein dit ooit gezegd heeft, storen mij twee dingen. Ten eerste lijkt deze spreuk logica, het vakgebied dat zich bezighoudt met redeneringen, te verwarren met logistiek, het vakgebied dat zich bezighoudt met transport van mensen en goederen. Ten tweede suggereert de spreuk een tegenstelling tussen logica en verbeelding, die getuigt van een groot onbegrip van de logica.
Een van de belangrijkste redeneervormen draait juist om verbeelding die uitstijgt boven het mogelijke: het bewijs uit het ongerijmde. Je laat dan zien dat iets zo is, door het absurde van het tegenovergestelde te laten zien. Stel bijvoorbeeld dat je terug zou kunnen in de tijd. Stel je voor dat je zover teruggaat dat je naar een moment reist vóór je vader verwekt is. En stel dat je dan je grootvader vermoordt! Dan zul je nooit verwekt worden en dus nooit bestaan. Maar als je niet bestaat, kun je niet terug in de tijd om je grootvader te vermoorden. Kortom: je kunt niet terug in de tijd.
Je kunt je iets voorstellen bij een vierkante cirkel
Het bewijs uit het ongerijmde laat zien dat verbeelding cruciaal is in de logica. Het gaat daarbij niet alleen om situaties die hadden kunnen plaatsvinden maar door toeval niet gerealiseerd zijn, of dingen die zeer onwaarschijnlijk zijn of technisch lastig te realiseren of in strijd met de wetten van de natuurkunde. Het gaat juist ook over situaties die logisch onmogelijk zijn. Je kunt je iets voorstellen bij een vierkante cirkel. Je kunt je voorstellen dat er eindig veel priemgetallen zijn. Je kunt je voorstellen dat je twee hondjes bent die samen spelen. Kortom, de verbeelding laat zich niet beteugelen door het logisch mogelijke. En dat is juist nodig om logisch goed te redeneren: logica werkt niet zonder het onlogische.
Wat zouden we wel op een ansichtkaart moeten zetten over logica en verbeelding? Iets wat uitdrukt dat verbeelding je alles kan voorspiegelen en dat de logica je vertelt wat van al die dingen echt kan. VERBEELDING geeft je een montuur, LOGICA slijpt de glazen? Nee. VERBEELDING geeft je studenten ChatGPT, LOGICA geeft ze een onvoldoende? Tja. Of: VERBEELDING geeft je Tinder, LOGICA de red flags? Ja, dat is het! Daar kan Einstein nog een puntje aan zuigen.
