Home Filosofie en literatuur Filosofie is makkelijker als je leest: Hannah Arendt
Filosofie en literatuur Het kwaad

Filosofie is makkelijker als je leest: Hannah Arendt

Rondom November Denkmaand pitcht de redactie elke week een filosofische klassieker. Dit keer: Eichmann in Jeruzalem van Hannah Arendt.

Door Thomas Velvis op 05 december 2023

Adolf Eichmann in Jeruzalem Hannah Arendt beeld The Huntington/Flickr

Rondom November Denkmaand pitcht de redactie elke week een filosofische klassieker. Dit keer: Eichmann in Jeruzalem van Hannah Arendt.

Dit artikel krijgt u van ons cadeau

Wilt u onbeperkt toegang tot de artikelen op Filosofie.nl? U bent al abonnee vanaf €4,99 per maand. Sluit hier een abonnement af en u heeft direct toegang.

Hoe kan het dat doodgewone mensen gruwelijke misdaden begaan? Soms roepen boeken een vraag op die je vanaf dat moment niet meer loslaat. Dat had ik bij het boek Eichmann in Jeruzalem(1963) van de Duits-Amerikaanse filosoof Hannah Arendt (1906-1975). Arendt doet daarin verslag van het proces tegen nazi-kopstuk Adolf Eichmann, het logistieke brein achter de Holocaust. Met een enorme feitenkennis reconstrueert ze hoe iemand die verklaarde geen hekel te hebben aan Joden de organisator van een genocide kon worden. Ik was diep onder de indruk van de passage waarin ze beschrijft hoe maatschappelijke normen de stem van het geweten kunnen corrumperen. Soms, schrijft ze, is het onvermogen om zelf na te denken gevaarlijker dan alle kwade intenties bij elkaar.

Fragment uit Eichmann in Jeruzalem

‘Want zoals het recht in beschaafde landen er stilzwijgend van uitgaat dat het “Gij zult niet doden” iedereen door zijn geweten wordt ingegeven – juist omdat het nu eenmaal zo is, dat de mens onder bepaalde omstandigheden moordzuchtige neigingen kan hebben –, zo wilde het ‘nieuwe’ recht van Hitler dat iedereen van zijn geweten te horen zou krijgen: “Gij zult doden.” (…) In het Derde Rijk had het kwaad de eigenschap verloren waaraan de meeste mensen het herkennen – het kwam niet meer als verleiding. Vele Duitsers en vele nazi’s, waarschijnlijk de overgrote meerderheid van hen, hebben wel de verleiding gekend niet te moorden, niet te roven, hun buren niet de ondergang tegemoet te laten gaan (…) en niet medeplichtig te worden aan al deze misdaden door er zelf van te profiteren. Maar ze hadden inmiddels geleerd hun neigingen te bedwingen en de verleiding te weerstaan.’

Even tussendoor… Meer lezen over Hannah Arendt en andere grote denkers? Schrijf je in voor de gratis nieuwsbrief:

Meld u aan voor onze nieuwsbrief

Ontvang elke woensdag het laatste filosofie nieuws, de beste artikelen van de week en af en toe een aanbieding.
Ontvang wekelijks het laatste filosofienieuws, de beste artikelen en af en toe een aanbieding.

Inzicht

Uit Arendts boek begreep ik dat het kwaad vaak gedaan wordt door gewone mensen die zich gedachteloos conformeren aan sociale normen. Maar dat is niet alleen maar slecht nieuws: door zelf na te denken valt er ook iets aan het kwaad te doen.

Eichmann in Jeruzalem

Eichmann in Jeruzalem
Hannah Arendt
Olympus
447 blz.
€ 17,99