Er zijn maar weinig boeken in de wereldliteratuur die zo’n bedrieglijke titel dragen als De kunst van het oorlogvoeren. Wie deze woorden leest, denkt aan tips voor legerleiders over hoe je de troepen strategisch op het slagveld plaatst. Of aanwijzingen voor hoe je in een zo kort mogelijk tijdsbestek zoveel mogelijk tegenstanders in de pan hakt.
Sun Zi (‘Meester Sun’), de mysterieuze auteur van deze Chinese klassieker, heeft echter een hekel aan bloedvergieten. ‘Oorlogvoering is de kunst van de misleiding. Dus: ben je bij machte, lijk machteloos. Ben je in beweging, lijk bewegingloos. Ben je dichtbij, lijk ver weg. Ben je ver weg, lijk dichtbij.’ In plaats van geweld te verheerlijken, stelt de wijsgeer dat er in de beste oorlog geen bloed vloeit. De excellente generaal wint de strijd nog voordat de wapens zijn opgepakt, puur door liegen en bedriegen. Je kunt ook zeggen: door sublieme diplomatie.
Ben je dichtbij lijk ver weg, ben je ver weg lijk dichtbij
Naar alle waarschijnlijkheid heeft Sun Zi niet echt bestaan, maar toch doen er over hem allerlei schilderachtige verhalen de ronde. Sun Zi mocht bijvoorbeeld eens op audiëntie komen bij koning Helü van de Chinese staat Wu. De koning was benieuwd naar zijn kunnen als generaal en beval hem om een drill te doen, alleen dan wel met zijn harem van honderdtachtig vrouwen. Daarop verdeelde de generaal hen in twee regimenten, met de twee favoriete concubines van de vorst als aanvoerders. Twee oefensessies leidden echter alleen tot gegiechel onder de vrouwen. Sun Zi hield de twee favoriete concubines verantwoordelijk en wilde hen laten onthoofden. Toen de koning daarop zijn stem verhief, zei Sun Zi dat hij als generaal het recht had om sommige bevelen van de vorst te negeren. De koning had respect voor Suns lef en nam hem prompt in dienst. Zulk vertoon van machismo is echter ver te zoeken in De kunst van het oorlogvoeren.
Tekst loopt door onder afbeelding
Uit chaos geboren
Sun Zi’s canonieke boek vormt niet het werk van één auteur, maar van een hele cultuur. Hetzelfde geldt trouwens voor de taoïstische basistekst Het boek van de Weg en de Deugd (Daodejing), dat hoogstwaarschijnlijk ook door een team van schrijvers werd vervaardigd. Mark Leenhouts, die de eerste Nederlandse vertaling van Sun Zi’s werk rechtstreeks vanuit het Chinees maakte, maakt in zijn inleiding duidelijk dat het taoïsme en de boodschap van De kunst van het oorlogvoeren elkaar raken.
De tekst die aan Sun Zi wordt toegeschreven ontstond in een buitengewoon turbulente periode uit de Chinese geschiedenis, de Periode der Strijdende Staten (ca. 475-256 v.Chr.). Dit tijdgewricht markeert de val van een legendarische dynastie, namelijk de Zhou, die qua bestuur ongeveer zo functioneerde als het rijk van Karel de Grote. Dat wil zeggen: de vorst was een leenheer en hij had een aantal leenmannen die hem trouw hadden gezworen. Na verloop van tijd wilden de leenmannen echter steeds meer macht hebben, brachten privélegers op de been en riepen zich tot koning uit over hun eigen grondgebied.
Te midden van deze sociale, politieke en economische chaos ontstond de Chinese filosofie. De ‘Periode der Strijdende Staten’ wordt dan ook veelzeggend als de ‘Periode van de Honderd Scholen’ betiteld. Naar alle waarschijnlijkheid waren er niet echt honderd filosofische richtingen (geschiedschrijvers uit de klassieke Chinese oudheid houden van overdrijving), maar feit is wel dat de leren van Confucius en Lao Zi (die eerder waren ontstaan) in dit tijdsgewricht een vastere vorm kregen.
Zo wilde Confucius de orde in het Chinese rijk herstellen door terug te keren tot de hoogstaande morele deugden van de Zhou-dynastie. Hij probeerde de oorlogszuchtige vorsten van deze boodschap te overtuigen, maar zij wezen hem netjes maar beslist de deur of stelden hem allerlei krijgskunstige vragen. Confucius ging hier niet op in, want een moreel hoogstaand persoon voert geen oorlog. Ook het taoïsme is in de kern een pacifistische filosofie, maar maakt deze uitzondering voor het gebruiken van geweld: ‘Wanneer je echt niet anders kunt dan wapens gebruiken, doe dat dan zo kalm en vredig mogelijk. Dat is het beste.’ Sun Zi (gemakshalve duid ik de schrijver toch met die naam aan) ziet oorlog daarentegen als een gegeven; tegelijkertijd probeert hij zo veel mogelijk bloedvergieten te besparen.
Bamboelatjes
De kunst van het oorlogvoeren heet in het Chinees: bingfa. Het karakter bing heeft een hele waaier aan betekenissen: wapen, soldaat, wapendrager, troep soldaten en de activiteit van het voeren van de wapenen, vechten dus. Het karakter fa betekent zoveel als standaard, wet, methode of regels. De fa, de specifieke combinatie van vrijheid schenkende methoden en beperkende regels in bijvoorbeeld kalligrafie, koken of strijden, wordt doorgaans aangeduid met het woord ‘kunst’. Deze bestaat er volgens Sun Zi primair uit om geen politieke visies rondom oorlogvoeren te koesteren. Als een kind van ‘De Periode der Strijdende Staten’ stelt hij dat mensen nu eenmaal onvermijdelijk met elkaar zullen vechten. Het komt erop aan om hier als leider zo verstandig mogelijk mee om te gaan.
De kennis die deze wijze omgang met oorlog mogelijk maakt, zo benadrukt Sun Zi, kan niet op voorhand worden overgedragen. Je kunt het alleen leren in de praktijk. Aan dit inzicht voegt hij de volgende mysterieuze opmerking toe:
Winst komt toe aan degene die vóór de strijd veel bamboelatjes verzamelt bij de tempelraadpleging, niet aan degene die daar maar weinig latjes verzamelt. En als veel latjes winst betekent, en weinig latjes niet, wat dan te denken van wie geen enkel latje verzamelt? Door de zaken zo te bekijken, kan ik eenvoudig zien wie wint en wie verliest.
Deze op het eerste gezicht cryptische woorden van Sun Zi betekenen zoveel als ‘kennis is macht’. Het ‘verzamelen van bamboelatjes bij de tempelraadpleging’ slaat traditioneel op het raadplegen van orakels. In de Periode der Strijdende Staten repeteerden generaals echter hun veldslagen in de tempel, waarbij ze van de orakellatjes gebruik maakten. Degene die de meeste bamboelatjes heeft verzameld, gaat dus optimaal voorbereid de strijd in. Deze kennis is een machtig wapen, om je vervolgens op de kunst (of zelfs ‘Weg’) van de misleiding toe te kunnen leggen. Zorg ervoor dat je meer weet dan je tegenstander, aldus meester Sun.
Een met kennis samenhangend ingrediënt voor een succesvolle militaire campagne, is overwicht. Anders dan de term doet vermoeden, slaat hij niet op het bezit van meer wapens, meer manschappen of een betere positie op het slagveld, maar op het vermogen om het juiste moment te pakken. Op die manier kun je met zo min mogelijk inspanning een zo groot mogelijk resultaat behalen. Of, zoals Sun Zi het in zijn bij vlagen bloemrijke stijl verwoordt:
Een stortvloed kan keien meesleuren in zijn vaart, dat is het overwicht van het water; een roofvogel kan prooien verscheuren in zijn vaart, dat is zijn beheersing van het juiste moment. Zo is het ook met de ware strijder, hij zal de stroom gebruiken voor zijn overwicht en zijn vlugheid bewaren voor het juiste moment. Zijn overwicht is als een gespannen kruisboog, zijn moment als het overhalen van de trekker.
Tekst loopt door onder afbeelding
Pijlen
Het maximale resultaat willen behalen met precies genoeg inspanning, is een houding die meester Sun deelt met de taoïsten. Ook het beeld van de kracht van het zachte, een stortvloed die keien meesleurt in zijn vaart, lijkt zo weggelopen uit het werk van Lao Zi. Toch is er een cruciaal verschil, want de taoïstische meester raadt zijn doelgroep – aspirant-vorsten – aan om de kracht van het zachte te gebruiken zodat iedereen in het land kan floreren. Daarbij moet hij vooral niet zichzelf groot maken, maar op de achtergrond het proces bewaken. Er wordt bij Lao Zi niet naar een vastomlijnd doel gestreefd.
Sun Zi denkt wel instrumentalistisch: zijn boek draait om een overwinning behalen in de strijd. Niet voor niets gebruikt hij het beeld van de kruisboog, het meest geraffineerde en dodelijke handwapen uit zijn tijd. Deze metafoor komt overigens ook bij de taoïstische grootmeester Zhuang Zi voor, alleen dan om aan te geven hoezeer mensen elkaar met ‘de pijlen van hun meningen’ beschadigen; een praktijk die je volgens Zhuang Zi beter los kunt laten. Ook Sun Zi vindt dat tijdens de hoogste vorm van oorlogvoeren niets en niemand beschadigd wordt maar als je dan toch het slagveld moet betreden, kun je maar beter zo flexibel als water zijn.
Dat wil zeggen: steeds inspelen op de omstandigheden en de vijand verrassen. ‘Veinzen’ is hier het toverwoord. Als je de indruk wekt dat jouw strijdmacht een zootje ongeregeld is, maar je eigenlijk een strakke strategie hanteert, loopt de tegenstander gemakkelijk in de val. Daarnaast weet de ware generaal zijn tegenstander uit het lood te slaan door steeds nieuwe combinaties van het ‘reguliere’ en het ‘verassende’. Om het met een schaakspel te vergelijken: je begint met een klassieke opening en dan doe je ineens iets buiten het boekje. Sun Zi stelt dan ook: ‘Voor de strijd geldt in de regel: ga hem aan met het reguliere en win hem met het verrassende. Wie bekwaam is in de verrassing is dan ook zo onbegrensd als de verre einders, zo onuitputtelijk als de grote rivieren.’
De ware strijder bewaart zijn overwicht voor het juiste moment
Woorden als deze onthullen de grote literaire kracht van meester Sun. Zijn krijgskundige adviezen zijn zo open en elegant geformuleerd dat ze moeiteloos in allerlei andere contexten kunnen worden toegepast. Dus, als je binnenkort een lastige vergadering ingaat, de strijd moet aanbinden met een sterkere judoka, onwillige personeelsleden of een moeilijke klas, wacht dan rustig tot het juiste moment en sla toe. De muur van weerstand zal in een zacht kabbelend beekje veranderen voor je overwinningsboot. Dan ben je zo onbegrensd als de verre einders. Dan kun je telkens opnieuw beginnen, zoals de zon en de maan.
Boeken
De kunst van het oorlogvoeren
Sunzi
vert. Mark Leenhouts
Athenaeum
192 blz.
€ 24,99
Mastering the art of war. Commentaries on Sun Tzu’s classic (ebook)
Zhuge Liang, Liu Ji
vert. Thomas Cleary
Shambhala Publications
160 blz.
€ 13,99
Deciphering Sun Tzu. How to read The art of war
Derek Yuen
Hurst Publishers
240 blz.
€ 25,99
