Wetenschap checkt met experimenten de feiten, filosofie checkt het denken.
De wereld lijkt door en door betekenisvol: we zoeken een reden achter de toevalligste ontmoetingen en we zien de gekste figuren in wolken. Betekenis lijkt zich als vanzelf aan ons op te dringen. Toch zijn er momenten waarop die vanzelfsprekendheid wankelt. Wie bijvoorbeeld eindeloos op zijn telefoon scrolt, merkt dat zijn gedachten hun inhoud verliezen. Zou zo’n toestand meer kunnen zijn dan een vluchtig moment? Kun je nog nadenken als alle betekenis wegvalt? En kun je überhaupt bestaan zonder Âbetekenis?
De Franse filosoof en schrijver Paul Valéry (1871-1945) onderzocht in Meneer Teste (1926) de uiterste mogelijkheden van de geest. Zijn hoofdpersonage meneer Teste probeert te denken zonder betekenissen van buitenaf. Hij heeft zichzelf geleerd om enkel zijn gedachten te volgen, zodat hij zich kan overgeven aan zijn intellect. Om dit te bereiken onthoudt hij zich van het alledaagse leven: hij doet vrijwel niets en mengt zich amper in gesprekken. Al jaren leest hij geen boeken of kranten meer en probeert hij zich los te maken van overtuigingen, emoties en gedeelde betekenissen. De man vormt geen enkele mening en onthoudt alleen wat hij zelf de moeite waard vindt. Hij leeft alsof vaste betekenissen niet noodzakelijk zijn en experimenteert uitsluitend met zijn bewustzijn.
Wat blijft over van een mens die alleen getuige is van zijn eigen geest?
Meneer Teste is vaak moeilijk te begrijpen: hij deelt vooral flarden van zijn bevindingen. Toch blijft hij fascineren. Wie schuilt er achter deze geheimzinnige figuur die helemaal naar binnen is gericht? En wat blijft er over van een mens die alleen getuige is van zijn eigen geest? Verliest hij elke vorm van betekenis of vindt hij een onuitputtelijke bron van betekenis in zichzelf?
Echt?!
Is het mogelijk om helemaal geen betekenis aan de wereld te ontlenen? Volgens Valéry zelf is meneer Teste ‘onmogelijk’ en zou hij ‘in werkelijkheid niet langer dan een paar kwartier’ kunnen bestaan. Inderdaad lijkt het onmogelijk voor te stellen dat iemand geheel autonoom kan denken. Bovendien is het de vraag of je dat moet willen. Als je je volledig afzondert van de betekenisvolle buitenwereld, wat blijft er dan over? Leidt het streven naar een compleet autonoom intellect niet tot een eenzaam solipsisme – het idee dat alleen je eigen bewustzijn bestaat? Of zul je dan troost vinden in je eigen gedachten?
