‘Wie kan erkennen dat het leven vol moeilijkheden zit, kan vrij zijn’
Ons doel is een vorm van mentale homeostase waarin er niets meer te verlangen valt. Er is een set point, een evenwicht waar alles goed is. Gevoelens zijn voor onze psyche wat lichaamstemperatuur is voor ons lichaam: een indicatie hoever we van dat punt verwijderd zijn. Deze set points zijn onbereikbaar; ze geven enkel richting aan ons handelen, maar we gedragen ons alsof dat niet zo is. Nirvana is het streven.
Het obstakel is dat onze verlangens met elkaar in tegenspraak zijn, en we meerdere set points in ons mentale luchtruim hebben verbeeld die niet met elkaar te verenigen zijn. Een ideaal van geborgenheid en liefde en een ideaal van avontuurlijkheid en wanderlust, bijvoorbeeld. Blijf ik thuis bij mijn lieve, trouwe gezin, of maak ik me los en volg ik mijn verlangen naar nieuwe ervaringen en nieuwe mensen? Conflicten zijn de kern van ons bestaan.
Even tussendoor …
Meer lezen over filosofie en de psyche? Schrijf je in voor de gratis nieuwsbrief:
Een vrouwelijke patiënt van in de veertig met een solide carrière als HR-manager bij een groot bedrijf, moeder van twee dochters en een zoon, getrouwd met een trouwe man met wie ze een gelijkwaardige relatie heeft, is diep ontevreden over haar leven. Ze droomt ervan een beroemd public speaker te worden, met ontelbare volgers, geliefd en gevierd in binnen- en buitenland. Ze heeft een aantal glorieuze voorbeelden. Haar set point is een fata morgana waarin haar verlangen volledig is uitgedoofd.
‘Wie zonder meer kan erkennen dat het leven vol moeilijkheden zit, kan vrij zijn, omdat hij of zij de aard van het leven erkent – dat het niet veel anders kan zijn,’ zei Shunryu Suzuki (1904-1971), een Japanse zenmeester.
De gedachte dat het accepteren van problemen ons bevrijdt is gemeengoed waarvoor je bij iedere willekeurige lifecoach terecht kunt. Suzuki lijkt met zijn uitspraak een stap verder te gaan, namelijk begrijpen dat het leven in de kern een probleem is, dat problemen of moeilijkheden het weefsel van ons bestaan vormen. Dat het niet anders kán, zoals een boom of een vis ook niet iets anders kan zijn.
De Amerikaanse filosoof C. Thi Nguyen ziet hoe de waarde van het spel uit onze samenleving verdwijnt, terwijl het bestaan tegelijkertijd onderhevig is aan wat gameification genoemd kan worden: alles wordt bijgehouden in scores en cijfers; slaap, hartslag, geluk en succes gevat in een salarisstrook. Ons leven wordt aangedreven door verborgen scoringssystemen. Het gevaar schuilt in wat hij value capture noemt: de score wordt belangrijker dan de waarde die de score eerder representeerde. Spelen om het spelen verdwijnt: mensen die aan spelen doen zijn losers, degenen die het hoogst scoren (verdienen) in het kapitalistische spel zijn helden.
De kern van ieder spel is volgens Nguyen het doelbewust installeren van problemen die opgelost moeten worden. Dat is een gedachte die aansluit bij Suzuki’s idee over de natuur van het bestaan: we lossen op, we overwinnen obstakels, we twijfelen en maken compromissen, we puzzelen en denken na, gebruiken onze intelligentie en intuïtie, maken fouten, corrigeren en herpakken onszelf. Dat is wat ons vrij maakt en het leven levendig en plezierig maakt.
Mijn patiënt mist dit perspectief. Ze zit gevangen in het scoresysteem van bewondering, voornamelijk uitgedrukt in online aandacht. Ze verlangt naar homeostase: voor haar een punt waarop gevoelens van afwijzing geheel zullen ontbreken. Een punt dat garandeert dat iedereen van haar zal houden, onvoorwaardelijk en tot in de eeuwigheid. Een gevoel van oneindige acceptatie en volledige gratificatie. Een hemel, een utopie. Obstakels op de weg naar dit punt zijn reden voor intense wanhoop en angst. Daarom doet ze niets en gaat ze elk risico uit de weg.
Ze durft niet te spelen, omdat verliezen en falen niet symbolisch maar reëel zijn, net zoals winnen en slagen. Winnen is mogen bestaan, verliezen betekent sterven. Zo ontzegt ze zichzelf de bevrediging van de ervaring te groeien en zich te ontwikkelen. Terwijl dat misschien datgene is wat ons uiteindelijk ten diepste drijft.
De gevalsbeschrijvingen uit deze rubriek zijn nooit herleidbaar tot een bestaande patiënt of oud-patiënt.
