De ‘Broeders van de Zuiverheid’ (Ikhwan al-safa’) van Basra zijn een wat schimmige groep filosofen die in het midden van de tiende eeuw van onze jaartelling actief waren in het zuiden van Irak. Het toenmalige Abbasidische Kalifaat kende een grote stadse en geletterde beschaving in een tijd dat West-Europa diep in de donkere middeleeuwen zat; daar was veel geleerdheid in het Latijn – laat staan het Grieks – vergeten. De Abbasidische heersers daarentegen moedigden kennis van antieke Griekse filosofie en wetenschap juist aan.
Mogelijk is de naam van de groep afgeleid van een fabel uit de verzameling dierenverhalen Kalila wa Dimna. Hierin raakt een aantal vogels verstrikt in het net van een jager, om vervolgens gered te worden door een rat. De dieren sluiten vriendschap met onder meer een schildpad en een gazelle. Doordat ze elkaar helpen, gaan de dieren sindsdien door het leven als de ‘broeders van de zuiverheid’. Op een vergelijkbare manier helpen de broeders van Basra elkaar om de verlossing te bereiken. ‘Zuiverheid’ duidt dus op een ideaal van het reinigen van de ziel door middel van filosofische kennis.
Zelf bleven de Broeders anoniem. Daardoor houdt hun groep het midden tussen een filosofische leesclub, een vrijmetselaarsloge en een revolutionaire politieke cel. Er is veel gespeculeerd over de sektarische identiteit van de groep, maar dat lijkt een foute theorie; de broeders zijn nadrukkelijk níet sektarisch. Er is waarachtigheid in elke religie, schrijven ze ergens, en ze nemen zich voor ‘geen wetenschap te mijden, geen boek te versmaden en geen enkel geloof dogmatisch aan te houden’. Die verzoenende houding blijkt ook uit Verhandelingen (al-rasâïl). Dit is een verzameling populairwetenschappelijke traktaten, over onderwerpen die reiken van logica, wiskunde en muziektheorie tot zielsleer en ethiek. Kortom, een soort Filosofie Magazine van de islamitische Middeleeuwen: er staan niet zozeer nieuwe ideeën in, maar het belang ervan voor de verspreiding van filosofie in de islamitische wereld kan moeilijk worden overschat.
Eeuwig leven
Het bekendste deel van het boek is het verhaal van de rechtszaak van de dieren tegen de mensen, dat in de verhandeling over zoölogie verschijnt. Dit verhaal verscheen in 2010 in Nederlandse vertaling en is nu opnieuw in druk genomen. Anders dan de meeste andere van de verhandelingen is deze tekst eerder verhalend dan betogend; het bevat ook minder technisch vocabulaire. Geen wonder dat het eeuwenlang zo geliefd is gebleven.
Het verhaal vertelt dat de dieren er genoeg van hebben om de slaven, corrigeer: tot slaaf gemaakten, van de mens te zijn, en hem daarom voor de rechter dagen. Ze betogen dat de menselijke heerschappij niet berust op goddelijke gunst, maar op overmacht en geweld. De menselijke getuigen brengen daartegenin, eerst niet erg overtuigend, dat de mens superieur is aan de dieren en daarom het recht heeft om over ze te heersen. Zo bestoken de beide partijen elkaar met Koran-citaten en filosofische redeneringen. Dat maakt dit verhaal tot een literaire verbeelding van de cultuur van openbare debatten (moenazarât) over theologische kwesties die de islamitische wereld in deze tijd kende, en tot een meesterwerk van ironische, of satirische, literatuur.
Wie dieren mishandelt, kan het eeuwige hellevuur verwachten
Lang lijkt het erop dat de dieren de betere argumenten hebben, maar uiteindelijk wordt de doorslag toch door een mens gegeven. God, zegt die, heeft de mens als enig schepsel het eeuwige leven gegeven. De muilezel merkt nog snedig op dat de meeste mensen weinig aan die onsterfelijkheid hebben, omdat ze sowieso naar de hel gaan.
Maar de rechter, de koning van de djinns, concludeert dat de mens volgens het goddelijke plan inderdaad een bijzondere status heeft; er zit voor de dieren niks anders op dan te berusten in hun onderworpen positie. Wel wordt aan de mensen die in de toekomst nog dieren durven te mishandelen het eeuwige hellevuur in het vooruitzicht gesteld.
Anders dan veel andere dierenverhalen lijkt dit niet zozeer een fabel of allegorie, maar een ondubbelzinnige oproep aan de mens om andere levende wezens beter te behandelen. Geen wonder dat het ook hedendaagse lezers blijft aanspreken. Maar in de slotbeschouwing staat juist weer nadrukkelijk dat het voorafgaande verhaal is geschreven in ‘symbolische aanduiding’ – maar wat is dan precies die symboliek?
Is het verhaal uiteindelijk toch geen ecologisch traktaat, maar een allegorie over omgang met de lagere, ‘dierlijke’ ziel van de mens? De lezer mag het zeggen.
De zaak van de dieren tegen de mensen
De Zuivere Broeders van Basra
vert. Remke Kruk
Bulaaq
272 blz.
€ 24,50
