‘Zelfs de meest doorgewinterde activisten denken aan het einde van de dag: wat heeft het eigenlijk voor zin,’ zegt filosoof en theatermaker Roel Meijvis. ‘Het gaat er vervolgens om wat je met die twijfel doet.’ Meijvis (1995) staat zelf meestal niet vooraan op de barricades, maar schreef wel een essay over activisme, dat genomineerd is voor de Socratesbeker voor beste filosofieboek van het jaar: Waar verzet begint. Meijvis ging te rade bij existentialistische denkers Albert Camus, Jean-Paul Sartre en Simone de Beauvoir. Zij staan bekend om hun radicale opvatting van individuele verantwoordelijkheid en hielpen hem om in beweging te komen.
De uitreiking van de Socratesbeker vindt plaats op woensdagavond 8 april 2026 in Spui25 in Amsterdam en is gratis bij te wonen. Aanmelden kan op de website van Spui25.
Dacht u tijdens het schrijven van het boek niet: ik kan beter daadwerkelijk in actie komen?
‘Het voelde vaak tegenstrijdig om dit boek te schrijven, want ik had die tijd inderdaad ook kunnen gebruiken om mezelf aan de snelweg te plakken. Doe ik echt iets tegen klimaatverandering door een jaar aan een essay te werken? Ik voel me betrokken bij de wereld en denk na over de rol die ik erin speel, maar ik heb ook tijd nodig voor verdieping en nuance.
Soms zou ik wel wat meer actiebereidheid willen hebben. Maar ik ben ervan overtuigd dat reflectie ook een vorm van actie is. Het is een trage manier die onmisbaar is naast de meer praktische en doelgerichte vormen van verzet. Want in die tweede soort schuilt ook een gevaar, zoals Camus ons laat zien.’
Wat is het gevaar van dat doelgerichte activisme?
‘Dat het niet meer over zichzelf nadenkt. Camus beschrijft dat revolutie vaak uit een ervaring van onrecht voortkomt, maar dat de belofte van bevrijding al snel wordt verabsoluteerd. Wij hebben ontdekt wat ware vrijheid en gelijkheid is, en dat gaan we nu aan de wereld opleggen! Daar verzet hij zich tegen.
Hij gaat daarmee in tegen Sartre, die juist vindt dat je vuile handen moet durven maken. Het doel heiligt de middelen, dat was de boodschap die Sartre meeneemt uit de communistische revolutie. Camus vindt het zorgwekkend wanneer er offers worden gevraagd die in strijd zijn met datgene waar uiteindelijk voor wordt opgekomen. In de klimaatbeweging hoor je bijvoorbeeld soms de roep om een groene dictator, want die zet tenminste zoden aan de dijk. Het opheffen van de democratie wordt dan als een legitieme maatregel gezien om de doelen te bereiken.’
Hoe zorgen we dat twijfel en reflectie niet omslaan in passiviteit?
‘De existentialisten maken duidelijk dat twijfel nooit plaatsvindt vanuit een neutrale nulpositie. Je kunt niet denken: ik trek me even terug uit de wereld, dan ga ik twijfelen, en als ik weet wat het goede is om te doen kom ik in actie. Je bént namelijk al in actie. Je bent altijd in de wereld en je bent altijd aan het handelen, ook als je ervoor kiest om iets niet te doen.
Ik heb zelf lang getwijfeld of ik wel of niet aan klimaatdemonstraties mee zou doen. Wat is het nut? Wie gaat het overtuigen? Ga ik er ook maar één ijsbeer mee redden? Maar ik besefte dat thuisblijven ook een keuze is. Ik had geen sluitende redenen om te gaan, maar ook geen sluitende redenen om thuis te blijven. Dat twijfelen kon ik dus net zo goed bij de demonstratie doen. Dat is zelfs beter, want daardoor geef je gestalte aan wat je belangrijk vindt, ook als je twijfelt over het nut of de juiste vorm.’
Even tussendoor …
Meer lezen over filosofie? Schrijf je in voor de gratis nieuwsbrief:
Kunnen we het klimaat nog redden?
‘Er zijn al dier- en plantsoorten aan het uitsterven, dus het is te laat om het tij helemaal te keren. Maar ik zou activisme niet in termen van nut willen benaderen. Enerzijds omdat dat instrumenteel denken is, dat mede de reden is voor de klimaatramp, en anderzijds omdat je niet precies kunt weten wat de gevolgen zijn van je handelen. Waar het om gaat is: welke waarde breng je aan het licht met je handelingen? Welke betrokkenheid of intentie zit erachter?
Als je vindt dat de manier waarop we omgaan met de aarde en met de wereld waarin we leven niet de juiste is, moet je daar uitdrukking aan geven – dat is belangrijker dan de vraag of het nog goed kan komen. De weigering om daarin mee te gaan is in zichzelf waardevol.’
Waar verzet begint. Een filosofie van activisme
Roel Meijvis
ISVW
96 blz.
€ 14,95
