Log in

Wachtwoord vergeten?

Word lid Log in Contact

Filosofie.nl

FM nr. 5/2011

Zijn de jaren dertig terug? José Ortega y Gasset

Frank Mulder

In de jaren dertig diagnosticeerde José Ortega y Gasset zijn tijd. De massamens is opgestaan, vond hij, de mens die denkt dat hij overal recht op heeft. Is Ortega’s analyse nog steeds actueel?

Wie googlet op José Ortega y Gasset komt terecht bij een oneindige lijst columns en artikelen over de toestand van onze democratie. Terwijl sommigen de belangrijkste Spaanse filosoof uit het Interbellum prijzen om zijn profetisch inzicht, kunnen anderen hem niet uitstaan om zijn elitaire commentaar op de ‘massamens’, zoals hij dat gaf in De opstand der horden. Na tachtig jaar dreunt dat boek nog na.

De massamens is volgens Ortega de gemiddelde mens, die hetzelfde wil zijn als de rest en denkt dat hij overal recht op heeft. Met zijn zielloze grauwheid plaveit hij de weg voor populisme en geweld. Die mens loopt nu nog steeds rond in Spanje, zegt een verslaggever in Het Financieele Dagblad: ‘De massamens, ten prooi gevallen aan reclame, verleiding en commerciële indoctrinatie. De collectieve waanzin.’ Als we een deel van de Ortega-citeerders mogen geloven, is de gemiddelde Nederlander geen haar beter.
Anderen moeten niets hebben van dat conservatieve gemopper. Wees blij dat de hiërarchie van hoge en lage cultuur is verdwenen, zeggen ze. Ook in het consumentisme is veel goede smaak te ontdekken, schrijft filosoof Sebastien Valkenberg bijvoorbeeld. Bovendien: aan wie is het populisme nu te wijten? Niet aan de massa, maar aan de elites, schrijft PvdA-ideoloog René Cuperus in een recent pamflet met in de ondertitel De opstand der elites. De kosmopolitische elite wil altijd maar meer openheid en kenniseconomie, maar daarmee ondermijnt ze de samenleving, waar ze totaal geen voeling meer mee heeft.
Ortega was in ieder geval in één opzicht profetisch. Zes jaar na zijn boek werd Spanje vermorzeld door een burgeroorlog tussen twee massabewegingen. Maar de wereld is onvergelijkbaar veranderd. Mogen we zijn analyse zomaar op het heden toepassen? We vragen het rechtsfilosoof en Ortegakenner Heikelien Verrijn Stuart, die vooral als journalist bekend werd door haar werk over het Joegoslavië Tribunaal.

Verder lezen?

In een tijd waarin autoriteit, waarheid en het publieke debat onder druk staan kan filosofie met heldere analyses richting geven. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar € 4,99 per maand. U krijgt daarmee toegang tot alle artikelen uit Filosofie Magazine en Wijsgerig Perspectief plus exclusieve achtergrondartikelen, interviews en portretten. Of bestel de losse editie na.

InloggenLid Worden