Home Twintig beste ideeën Trias politica
Twintig beste ideeën

Trias politica

Door Sebastien Valkenberg op 10 juli 2012

Trias politica
07-2012 Filosofie magazine Lees het magazine


Trias politica

Montesquieu (1669-1755)
Een pleidooi voor de scheiding van de machten over verschillende groepen en personen.

Wat is het?
Zorg voor een scheiding tussen de regering, het parlement en de rechters. Minstens zo belangrijk is een zeker evenwicht tussen de machten.

Wat doet het?
Beschermt de vrijheid van burgers.
 

Waarom weten we dat de regering dubieus handelde toen ze tijdens het uitbreken van de kredietcrisis het parlement buitenspel zette en Fortis overnam? Waarom organiseren we een enquêtecommissie om de gang van zaken te onderzoeken? Omdat we beseffen dat er een gevaar dreigt als de regering – de ‘uitvoerende macht’ –  het parlement – de ‘wetgevende macht’ – buitenspel zet. Namelijk het gevaar van tirannie. Montesquieu spreekt daarom van drie ‘machten’ die in evenwicht dienen te zijn. Hoogleraar rechtsfilosofie Willem Witteveen begeleidde de totstandkoming van de Nederlandse vertaling van De l’esprit des lois (Over de geest van de wetten) (1748), het magnum opus van Montesquieu. Met zulke canonieke denkers is voorzichtigheid geboden, waarschuwt hij. We moeten oppassen dat we hen geen woorden in de mond leggen. De moeilijkheden beginnen al met de term zelf. Nergens verwijst Montesquieu naar de term die wij met hem zijn gaan associëren: de trias politica. 

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Des te belangrijker om scherp in beeld te krijgen wat Montesquieu precies beoogde.
‘Het ging hem om de vraag naar de staatsinrichting die het mogelijk maakt dat burgers vrij kunnen zijn. Dit kon alleen als werd voorkomen dat alle macht komt te liggen bij één persoon of groep die geen tegenspraak duldt. Die tegenspraak wilde Montesquieu inbouwen in het staatsbestel. Beducht voor despotisme bepleitte hij een scheiding tussen de regering, het parlement en de rechters. Maar wil deze scheiding werken, is nog een element nodig: een zeker evenwicht tussen de machten. Ze moeten ongeveer even sterk zijn. Gaandeweg zijn we de trias politica – laten de term gemakshalve maar blijven hanteren – gelijk gaan stellen aan de scheiding der machten, maar het evenwicht hiertussen is net zo belangrijk om een opeenhoping van macht te vermijden. Met dit model wilde hij zijn tijdgenoten een alternatief staatsbestel voorspiegelen.’

Wat was er destijds mis in Frankrijk?
‘Tijdens zijn reizen door Engeland zag Montesquieu dat daar de vrijheid groter was. Burgers hadden meer rechten en waren beter beschermd tegen machtsdromen van de monarchie dan in zijn eigen land. In de eerste plaats wilde hij beschrijven wat hij daar aantrof. Vanwege deze aanpak geldt hij ook wel als de eerste socioloog uit de geschiedenis, die onderzoekt hoe een omgeving van invloed is op onze ideeën. Maar hij had ook een boodschap voor de lezers in Frankrijk: hoe verhoudt zich de situatie ten opzichte van Engeland? Montesquieu vreesde dat Frankrijk zou afglijden naar het model van Spanje, waar sprake was van een tirannieke monarchie.’

Tegenwoordig heeft het koningshuis vooral een ceremoniële functie. Waarin is de actualiteit van de trias politica nu gelegen?
‘Laten we om te beginnen constateren dat het mede te danken is aan Montesquieu dat de macht van de monarchie is ingeperkt. Tegelijk moeten we stellen dat mensen nu eenmaal de neiging hebben om macht naar zich toe te trekken, óók als ze deel uitmaken van de wetgevende of rechterlijke macht. De scheiding der machten is nog steeds zo relevant omdat zij zich vertaalt in een aantal duidelijke verbodsbepalingen voor alle partijen. Kamerleden mogen niet op de stoel van de rechter gaan zitten; het bestuur mag de wetgever niet domineren; de rechter mag geen wetten maken enzovoort. In alle richtingen staan er verbodsborden, die de werkterreinen van de machten afbakenen ten opzichte van elkaar.’

De scheiding der machten blijft dus relevant. Hoe zit het met dat andere onderdeel van de trias politica: het evenwicht tussen de machten?
‘Met alleen maar verbodsborden krijgen we geen soepele doorstroming van het verkeer en zo moet er ook een zekere interactie bestaan tussen de drie machten. Hiervoor hebben we geboden nodig, die aangeven hoe we ons moeten opstellen. Zo krijgen rechters de aanbeveling mee om rekening te houden met wat de wetgever heeft willen zeggen toen zij wetten maakte. Tegelijk zijn de omstandigheden waarin deze worden toegepast nooit helemaal identiek. Dat vraagt om een zekere mate van interpretatie. Hoewel rechters geen onbeperkte vrijheid hebben in het uitleggen van wetten – ze moeten handelen in de geest der wetten – laat deze activiteit eigen afwegingen toe. Deze vrijheid kan wrevel opwekken bij de politici. Voor een deel is dit begrijpelijk: het is niet leuk om te horen dat hun beleid onrechtmatig is. Maar dat moet dan maar leiden tot nieuwe debatten over betere wetgeving. Deze dynamiek komt op gang dankzij het evenwicht tussen de staatsmachten.’

We moeten dus accepteren dat vertraging inherent is aan ons staatsbestel?
‘Onze manier van besluitvorming is tijdrovend en voor een deel is dat te wijten aan de grote hoeveelheid regels in dit land. Maar tot op zekere hoogte is het de bedoeling dergelijke gevoelens op te wekken. De Chinese overheid ervaart deze niet, want zij laat haar macht geen halt toeroepen. Als er een dorpje op de route van de geplande snelweg ligt, wordt dat gewoon platgegooid. De snelheid van handelen gaat hier echter ten koste van de rechten van burgers. Laten we dus proberen om de ergernis die de trias politica veroorzaakt toch te waarderen. Ze is een teken dat er vrijheden in het geding zijn.’

Relevante berichten

Scheiding lichaam en geest
Scheiding lichaam en geest
Twintig beste ideeën
Voor leden

Scheiding lichaam en geest

Scheiding lichaam en geest René Descartes (1596-1650) Luisteren naar een mooi muziekstuk is meer dan een paar kleuren op een hersenscan. Wat is het idee? Geest en lichaam zijn voor Descartes twee verschillende zaken. De mens is niet zijn brein. Hoe passen… Read More

Lees meer
Schadebeginsel
Schadebeginsel
Twintig beste ideeën

Schadebeginsel

Schadebeginsel John Stuart Mill (1806-1873)Met het schadebeginsel geeft Mill antwoord op de vraag wanneer iemands vrijheid mag worden ingeperkt. Wat is het? Definieert de grenzen van individuele vrijheid. Zo lang een ander er geen schade van ondervindt, mag ik doen en zeggen wat ik wil. Wat doet het? Biedt ruimte aan afwijkende meningen en levensstijlen. Onwelgevalligheid is geen criterium om opvattingen te weren. Formeel heeft iedereen het recht om zich in alle vrijheid uit te drukken, maar lang niet elke mening wordt evenzeer op prijs gesteld als de andere. In een samenleving zijn sommige opinies zo dominant dat ze kunnen leiden tot sociale druk – wat kan leiden tot wat we tegenwoordig politieke correctheid noemen. Deze druk kan zo groot worden dat mensen besluiten afwijkende meningen voortaan voor zich te houden. De Engelse filosoof John Stuart Mill schiet deze dissidenten te hulp met het schadebeginsel. Read More

Lees meer
Gulden Middenweg
Gulden Middenweg
Twintig beste ideeën

Gulden Middenweg

Gulden middenweg Aristoteles (384 v.Chr-322 v.Chr.)De deugd is het midden tussen twee extremen, maar Aristoteles pleit niet voor middelmatigheid! Wat is het idee? Volgens Aristoteles is de deugd het midden tussen twee extremen. Zo houdt moed het midden tussen lafheid en roekeloosheid. Hoe passen we het toe? Het is geen pleidooi voor middelmaat, maar juist voor een optimum. Daarom een uitstekend middel tegen de zesjescultuur.   Wie zegt dat het onderwijs lijdt aan een zesjescultuur trapt een open deur in. Vind maar eens iemand die deze claim niet onderschrijft. De kunst is natuurlijk om hieraan voorbij te komen. Vanuit Den Haag komen richtlijnen, zoals selectie aan de poort, maar zijn die voldoende om de leergierigheid onder studenten te vergroten? Voeg daar dan tenminste een stevige dosis Aristoteles aan toe. Dat raadt Paul van Tongeren aan, hoogleraar wijsgerige ethiek in Nijmegen en Leuven. Het is de hoogste tijd voor een rehabilitatie van een kernnotie van Aristoteles: de gulden middenweg. Van Tongeren legt uit hoe we dit beginsel moeten begrijpen. Read More

Lees meer
Linguistic turn
Linguistic turn
Twintig beste ideeën
Voor leden

Linguistic turn

Een roos heeft voor geliefden een andere betekenis dan voor biologen. Ludwig Wittgenstein (1889-1951) laat zien dat taal de werkelijkheid vormt. Dit idee is de aanzet van de talige wending (linguistic turn) in de filosofie.  Wat is het?… Read More

Lees meer