Home Niet alleen het virus is besmettelijk, het gepraat erover ook.

Niet alleen het virus is besmettelijk, het gepraat erover ook.

Door Carolien van Welij op 26 maart 2020

Niet alleen het virus is besmettelijk, het gepraat erover ook.

‘Niet alleen het virus is besmettelijk, het gepraat erover ook.’ Joachim Duyndam over de mimetische begeerte in crisistijd

Iets begeren omdát een ander het begeert – dat heet ‘mimetische begeerte’. De Frans-Amerikaanse denker René Girard (1923-2015) is de bedenker van die term. Mimesis is het Griekse woord voor ‘nabootsing, imitatie’. Joachim Duyndam, hoogleraar humanisme en filosofie aan de Universiteit voor Humanistiek, toont Girards relevantie in tijden van de coronacrisis. ‘Mimetische begeerte is er altijd. Maar als mensen in situaties van onzekerheid verkeren, wordt de neiging om maatgevende anderen als model te zoeken of te creëren heel groot.’

Hamsteren en praatcircus

‘Een duidelijke illustratie van mimesis zag je natuurlijk toen iedereen wc-papier begon aan te schaffen. Vanuit rationeel oogpunt is dit gedrag niet goed te begrijpen, maar vanuit de mimetische theorie wel. Iets wordt interessant omdát anderen dat verzamelen. Girard laat zien dat begeerte een driehoeksrelatie is: je wilt iets omdat een ander dat wil. Die ander fungeert als model voor jouw wil. Een gevaar van die mimesis is hier duidelijk te zien: we begeren allemaal hetzelfde en daardoor ontstaat er schaarste en conflict.’ Zijn er nog meer voorbeelden van de mimetische theorie? ‘Mimesis geldt niet alleen voor iets verkrijgen of begeren. Denken en meningsvorming zijn net zo goed mimetisch. Neem de hele praatcultuur om het coronavirus heen – al die dagelijkse talkshows – wat daar gebeurt is wel degelijk mimetisch. Sommige visies en meningen zijn gewenst, je hoort ergens bij als je iets ergens van vindt. Mimetische druk zit ook in opvattingen die je ergens over hebt.’

Apocalyptische visioenen

‘Binnen die imiterende meningsvorming bestaat het risico van een apocalyptisch visioen – dat is iets heel besmettelijks waarvoor we moeten oppassen. Niet alleen het virus is besmettelijk, het gepraat eromheen is dat ook. Mimetische begeerte gaat niet alleen over dingen die fijn of leuk zijn. Mimesis gaat om interesse, iets waar je belang in stelt en dat kunnen ook nare dingen zijn. Daarom spreek ik liever van mimetische interesse. Een apocalyptisch perspectief is helemaal niet aantrekkelijk, maar je bent er bevattelijk voor. Je voelt: dit gaat over jou, het is iets dat je aangaat – we gaan allemaal naar de verdommenis. Je bent erin geïnteresseerd, omdat anderen erin geïnteresseerd zijn. En die interesse is besmettelijk.’

Het zondebokmechanisme

‘Het zondebokmechanisme dat Girard binnen de mimetische theorie beschrijft zien we ook terug in de coronacrisis. Het aanwijzen van een zondebok is volgens Girard “de oplossing” van een mimetische crisis: een manier om de harmonie te herstellen in de groep die uit elkaar dreigt te vallen. Door de zondebok te verstoten, sluiten de gelederen zich weer. Aan het begin van de coronacrisis zag je dat mensen met een Aziatisch uiterlijk op straat werden bespuugd en belaagd. Een willekeurige persoon of groep werd als zondebok gezien.

Girard voert religie aan als een antwoord op het zondebokmechanisme. Ik zoek in mijn onderzoek een antwoord in veerkracht. Een gemeenschap die veerkrachtig is, weerstaat de neiging om zondebokken te maken. Die heeft geen zondebok nodig. Maar als een gemeenschap wat zwakker is, of uit elkaar dreigt te vallen, dan wordt die behoefte sterker. Daarom is de tijdelijkheid van deze situatie belangrijk, zodat we niet verzwakken.’

Fundamenteel mechanisme

Mimetische begeerte is een mechanisme waar we allemaal mee te maken hebben. ‘De eerste valkuil is dat je het mechanisme alleen herkent bij anderen. Het is belangrijk om te beseffen: het gaat ook over mij. Mimesis is een fundamenteel mechanisme – niet een onhebbelijke eigenschap waarvan je kunt zeggen “hou daar nou eens mee op”. Het behoort tot onze natuur.’

Zijn er ook positieve voorbeelden van mimesis te zien, bijvoorbeeld mensen die elkaar nabootsen in het afstand houden tot elkaar? ‘Ik ren iedere dag een stukje om fit te blijven en dan zie je dat mensen een boogje om elkaar maken. Als je dat vaker ziet, zal dat navolging krijgen. In die zin kan mimesis een positief effect hebben.’

Voorbeeldfiguren

Duyndam benadrukt het belang van inspiratie door voorbeeldfiguren. ‘Voor optimisme heb je voorbeelden nodig. Ga op zoek naar de juiste voorbeelden: niet per se een Jezus-achtige figuur, maar “kleinere” voorbeeldfiguren voor verschillende domeinen van je leven. Ik ben nu thuis met mijn gezin, mijn twee kinderen zijn gedwongen thuis. Ook in deze omstandigheden heb ik veel aan mijn persoonlijke voorbeeldfiguur voor vaderschap, mijn stiefvader: zijn losheid, zijn bredere kijk op zaken, niet te snel in de waan van de dag vervallen. In deze tijd van corona zijn voorbeeldfiguren belangrijk: je moet hun inspiratie opzoeken, en gebruiken. Niet door op een belerende of moraliserende manier over goed gedrag te praten, maar gewoon door het te tonen. Voor voorbeeldfiguren geldt net zo goed: show, don’t tell.’

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Weekendlijstje Spijt
Weekendlijstje Spijt

Weekendlijstje Spijt

Bij zijn bezoek aan Congo op 8 juni betuigde de Belgische koning Filip spijt voor de Belgische wandaden tijdens de koloniale overheersing. Hoewel officiële excuses ontbraken, werd deze spijtbetuiging geprezen als een stap in de goede richting. Maar kun je wel excuses maken voor iets wat je zelf niet gedaan hebt? Wat betekent spijt hebben eigenlijk en waar dient het voor? In dit weekendlijstje vindt u vijf artikelen over spijt.

Lees meer
Kunstmatige intelligentie
Kunstmatige intelligentie
Bewustzijn

Een zelfbewuste computer is onze favoriete nachtmerrie

Een softwareontwikkelaar van Google veroorzaakte een media-storm door te stellen dat zijn werkgever gebruikmaakt van een zelfbewuste chatbot. Maar is dat wel mogelijk? En wat betekent het dat we computers ontwikkelen die ons kunnen doen geloven dat ze bewust zijn?

Lees meer
Woede
Woede

Weekendlijstje: Woede

Een groep woedende boeren trok afgelopen week naar het huis van minister Van der Wal om hun onvrede te uiten over de nieuwe stikstofmaatregelen van het kabinet. Hoewel er in de maatschappij begrip lijkt te bestaan voor de boosheid bij boeren, klinkt er ook kritiek op de manier waarop zij deze boosheid uiten. Wat is woede, hoe gaan er mee om en kunnen we het positief inzetten? Daarover meer in dit weekendlijstje.  

Lees meer
Verbeelding
Verbeelding

Weekendlijstje verbeelding

Kinderen fantaseren de wonderlijkste verhalen bij elkaar. Als volwassenen raken we die kinderlijke fantasie vaak een beetje uit kwijt. Zonde, want we kunnen veel leren van onze eigen verbeelding. Dit weekend een lijstje over fantasie en verbeelding.

Lees meer