Home Miriam Rasch: ‘De geschiedenis herhaalt zich, niet voor het eerst en niet voor het laatst’

Miriam Rasch: ‘De geschiedenis herhaalt zich, niet voor het eerst en niet voor het laatst’

Miriam Rasch is essayist en filosoof en verbonden aan de Willem de Kooning Academie.

Door Miriam Rasch op 06 mei 2022

Miriam Rasch column
Cover van 05-2022
05-2022 Filosofie magazine Lees het magazine

Ik heb mijn hele leven gewijd aan de roman,’ zegt de Indiase romanschrijver Amitav Ghosh in een interview met NRC Handelsblad. Maar schrijvers zullen met hun romans de wereld niet veranderen. Alle klimaatfictie ten spijt, verzucht hij, zijn we geen graad dichter bij een oplossing voor het klimaatprobleem gekomen. Waarom dan toch blijven schrijven in tijden van crisis?

Tijdens de Russische invasie in Oekraïne las ik Aleksandra (2021), de roman van Lisa Weeda over de geschiedenis van haar Oekraïense familie, die zich uitstrekt van het begin van de twintigste eeuw tot de Maidan-revolutie en het conflict in de Donbas in 2014-2015. Waarom pak je op zo’n moment een roman? Om te begrijpen wat er gebeurt, maar vooral om iets van nabijheid te ervaren. Om te getuigen van wat er gebeurt, van het lijden dat plaatsvindt.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Oorlog, honger en vlucht tekenen het bestaan van Aleksandra en haar familieleden. Een zijpad vertelt het verhaal van Tolja, een verre achterneef die ergens in de jaren twintig van de vorige eeuw met jeugdig enthousiasme naar de zoveelste strijd vertrekt. Zijn ouders zien het met lede ogen aan. Heeft zijn grootvader tegen Japan gevochten zodat de kleinzoon hetzelfde lot kan ondergaan? Nee toch zeker?

Maar: ‘Tolja ging.’ De geschiedenis herhaalt zich, niet voor het eerst en niet voor het laatst.

De scène sloeg me met stomheid, omdat Weeda in een paar bladzijden het stof van het cliché wegblaast en je doet beseffen: oorlog is zinloos, zo ontzettend zinloos.

Een eenvoudig inzicht, maar zie het maar op te schrijven. Zoals Tolstoj in Oorlog en vrede Andrej Bolkonski gewond in het veld laat liggen, denkend: ‘Hoe kan het dat ik die hoge hemel niet eerder heb gezien? En wat een geluk dat ik nu weet dat hij er is. Ja! Alles is ijdelheid, alles is bedrog, behalve die oneindige hemel.’ In een bladzij of twee ondergaat de fictieve Rus op het gras van Austerlitz een epifanie. En ik met hem.

Je laten doordringen van zo’n haast kinderlijke waarheid – oorlog is zinloos –, jou stilzwijgend een noodzakelijke getuigenis laten afleggen van die waarheid, van de levens die de waarheid hebben geleefd, dat kunnen alleen romans.