Home Denkfouten Denkfouten: Zinloos toeval
Denkfouten Toeval

Denkfouten: Zinloos toeval

Door Jeroen Hopster op 02 oktober 2014

Cover van 09-2014
09-2014 Filosofie magazine Lees het magazine

Hoe fragiel het goede leven is, werd gruwelijk onderstreept door de vliegramp van 17 juli jongstleden. Een abusievelijk afgevuurde luchtdoelraket trof 298 inzittenden, op weg naar vakanties, een medische stage, een beroepscongres. Een jong gezin uit Sint-Michielsgestel, een scholier-af die tijdens zijn gap year de wereld rondreisde, een 26-jarige vrouw die carrière maakte als mensenrechtenexpert. Geen enkel voorteken suggereerde dat hun levensverhaal het einde naderde; het noodlot wees anders uit.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

 Dat een zinloos toeval zo’n vernietigende kracht heeft is moeilijk te aanvaarden. Mensen zijn verhalenvertellers: een goede biografie verdraagt geen abrupt einde, een immens drama roept om reden en bedoeling – een betekenisvol verband tussen oorzaak en gevolg. ‘Voel mij een beetje nerveus’ postte een Maleisische passagier vlak voor vertrek op Instagram. De volgende dag ging zijn bericht de wereld rond: de fatale vlucht had zijn bericht een omineuze betekenis gegeven.
 
Onomkeerbare gebeurtenissen krijgen al snel een zweem van noodzakelijkheid. Met de kennis van nu voelt het bijna aan alsof vlucht MH17 al voor opstijgen verdoemd was, alsof een voorbestemd noodlot slechts voltrokken hoefde te worden. Henri Bergson noemde dit de illusie van ‘retrospectief determinisme’: dat wat gebeurde, moést gebeuren. Psychologen spreken van ‘hindsight bias’: met terugwerkende kracht lijkt het alsof we het onheil konden zien aankomen.
‘Retrospectief determinisme’ en ‘hindsight bias’ zijn denkfouten. Begrijpelijke denkfouten: door betekenissen uit het heden te projecteren op het verleden ontstaat een begrijpelijk verhaal, een zinvolle loop der gebeurtenissen. Dat lijkt prettig, maar het overprojecteren van zin en betekenis heeft een keerzijde: sommige gebeurtenissen kunnen wij beter op waarde schatten door juist de zinloosheid ervan te onderkennen. We zouden het ‘zinflatie’ kunnen noemen: door een diepere betekenis aan te brengen waar die er niet is, verliest de betekenis die er echt toe doet – het levensverhaal van de slachtoffers – aan waarde.  
 
Zin- en betekenis ontstaan in de context van verhalen. Een Maleisische jongen, die aan de Erasmus Universiteit promotieonderzoek deed naar hersenziekten; een juf uit Eindhoven, die werd klaargestoomd als directeur van haar basisschool; een Britse student, die geld ophaalde voor Nepalese kinderen om het basiskamp van de Mount Everest te beklimmen. Hun liefdes en ambities, de geleefde biografieën die zij allengs ontwikkelden, dàt was het niveau waarop zij hun leven zin gaven.
 
Vlucht MH17 werd neer­gehaald boven een oorlogsgebied in het oosten van Oekraïne. Met die oorlog hadden de inzittenden van de vlucht niets van doen. De tragiek van de ramp is precies het ontbreken van een zinvolle bedoeling: de inzittenden werden het slachtoffer van een roekeloos noodlot, dat blind met hun biografie in botsing kwam.

Relevante berichten

Denkfout: Misplaatste zekerheid
Denkfout: Misplaatste zekerheid
Denkfouten
Voor leden

Denkfout: Misplaatste zekerheid

Je zoekt naar zekerheid met betrekking tot kennis die feilbaar is   Waarschijnlijkheid is de gids van het leven’, luidt een oude filosofische wijsheid – een variant erop vinden we al bij Cicero (106–43 v.Chr.). Verrassend, want bij de Romeinen hoef je gewoonlijk niet aan te kloppen voor inzichten over… Read More

Lees meer
Denkfout: Onze generatie bevindt zich op een keerpunt
Denkfout: Onze generatie bevindt zich op een keerpunt
Denkfouten
Voor leden

Denkfout: Onze generatie bevindt zich op een keerpunt

We bevinden ons op een keerpunt. Het is vijf voor twaalf. Er is een point of no return bereikt. Het beslissende moment is aangebroken. Waarover gaat het precies? Dat kan van alles zijn. Overbevolking, robotisering, bijensterfte, islamisering, het einde van de euro. Telkens opnieuw hoor je dat de… Read More

Lees meer
Denkfout: Straatjes schoonvegen
Denkfout: Straatjes schoonvegen
Denkfouten
Voor leden

Denkfout: Straatjes schoonvegen

Als je historische straatnamen wijzigt… … vervals je de geschiedenis. Enkele weken geleden stond in de Volkskrant een betoog tegen de naamsverandering van straten en instellingen, vernoemd naar zeehelden uit de vaderlandse geschiedenis. ‘Helden’ die zich inlieten met, naar hedendaagse opvattingen, verwerpelijke praktijken. Volgens de auteur van het… Read More

Lees meer
Denkfout: Vragen naar een verborgen agenda
Denkfout: Vragen naar een verborgen agenda
Denkfouten
Voor leden

Denkfout: Vragen naar een verborgen agenda

Je maakt een inhoudelijk punt … … Je gesprekspartner gaat er niet op in en vraagt je naar je verborgen agenda Wat is de bedoeling van deze rubriek? Wel, we willen veelvoorkomende denkfouten en retorische trucjes onder de aandacht brengen. Maar misschien is er ook een achterliggende bedoeling,… Read More

Lees meer