Home Denkfouten Denkfouten: Repelsteeltjes Redenering
Denkfouten

Denkfouten: Repelsteeltjes Redenering

Door Maarten Boudry op 27 juni 2016

07-2016 Filosofie magazine Lees het magazine

Er zijn veel woorden, oud, nieuw en net verzonnen. Er moet iets in de wereld overeenstemmen met die woorden.

De dwerg Repelsteeltje, in het gelijknamige sprookje, helpt een arme molenaarsdochter uit de nood. Ze is door de koning opgesloten om goud te spinnen. De dwerg spint het goud voor haar, maar eist haar eerstgeboren kind in ruil. Wanneer de dwerg langskomt om zijn beloning, biedt hij de wanhopige spinster één uitweg: als ze zijn naam na drie nachten kan raden, dan mag ze haar kind houden. Nacht op nacht probeert ze vruchteloos namen uit, tot iemand de dwerg in het bos rond een kampvuur ziet dansen: ‘Niemand weet, niemand weet, dat ik Repelsteeltje heet!’ De luistervink snelt naar de molenaarsdochter en verklapt het geheim. De volgende nacht veinst ze eerst haar onwetendheid, maar bij haar laatste gok spreekt ze zijn naam uit. Repelsteeltje begint daarop zo woest te stampvoeten dat hij zichzelf in tweeën splijt. De dwerg voelde zich verloren zodra zijn naam werd uitgesproken. Wie de naam van iets kent, zo wil een filosofisch bijgeloof, heeft dat ding of die persoon in zijn macht. Het is alsof woorden magische krachten hebben, die de dingen in de wereld bezweren. Toch zijn woorden gewoon handige instrumenten waarmee we dingen in de wereld benoemen. De dingen zelf blijven ongemoeid.

Maar taal, zoals Wittgenstein wist, kan ons verstand beheksen. Taalhekserij kan tot een illusie van inzicht leiden. Het élan vital van Henri Bergson, de mysterieuze kracht die het leven zou voortstuwen, werd door Julian Huxley vergeleken met iemand die beweging van een trein verklaart door een mysterieuze ‘élan locomotive’. Een andere vorm van taalmagie stelt dat, wanneer ergens een woord bestaat, er ook een ding in de wereld mee moet overeenstemmen. Hoeveel boeken je ook over onze hersenen leest, je kunt je altijd blijven afvragen: ‘Maar hoe zit het met de ziel?’

De meest subtiele vorm van taalhekserij doet zich voor wanneer we denken dat we een boosaardig ding – zoals een geniepige dwerg – in onze macht krijgen door het te benoemen. Denk aan de wildgroei aan -ismen en geleerde acroniemen waarmee sommige filosofen elkaar om de oren slaan. Of – zet je schrap voor de meta-sprong – denk aan gewichtige termen voor denkfouten. Als je een redenering wil ontmaskeren, en je kan er een gewichtige naam op kleven, bij voorkeur in het Latijn, dan lijkt je kritische werk al half gedaan. Door woordmagie lijkt de denkfout welhaast een voldongen feit. Wat kun je nog beginnen tegen de beschuldiging dat je je aan een ‘argumentum ad ignorantiam’ vergreep? Je voelt je betrapt. Want iedereen weet toch wat er fout is met zo’n argument? Er bestaat zelfs een term voor! En als iemand dan nog met een sprookje van de gebroeders Grimm komt aandraven…

Maarten Boudry en Jeroen Hopster belichten beurtelings klassieke en eigentijdse denkfouten.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Denkfout: Misplaatste zekerheid
Denkfout: Misplaatste zekerheid
Denkfouten
Voor leden

Denkfout: Misplaatste zekerheid

Je zoekt naar zekerheid met betrekking tot kennis die feilbaar is   Waarschijnlijkheid is de gids van het leven’, luidt een oude filosofische wijsheid – een variant erop vinden we al bij Cicero (106–43 v.Chr.). Verrassend, want bij de Romeinen hoef je gewoonlijk niet aan te kloppen voor inzichten over… Read More

Lees meer
Denkfout: Onze generatie bevindt zich op een keerpunt
Denkfout: Onze generatie bevindt zich op een keerpunt
Denkfouten
Voor leden

Denkfout: Onze generatie bevindt zich op een keerpunt

We bevinden ons op een keerpunt. Het is vijf voor twaalf. Er is een point of no return bereikt. Het beslissende moment is aangebroken. Waarover gaat het precies? Dat kan van alles zijn. Overbevolking, robotisering, bijensterfte, islamisering, het einde van de euro. Telkens opnieuw hoor je dat de… Read More

Lees meer
Denkfout: Straatjes schoonvegen
Denkfout: Straatjes schoonvegen
Denkfouten
Voor leden

Denkfout: Straatjes schoonvegen

Als je historische straatnamen wijzigt… … vervals je de geschiedenis. Enkele weken geleden stond in de Volkskrant een betoog tegen de naamsverandering van straten en instellingen, vernoemd naar zeehelden uit de vaderlandse geschiedenis. ‘Helden’ die zich inlieten met, naar hedendaagse opvattingen, verwerpelijke praktijken. Volgens de auteur van het… Read More

Lees meer
Denkfout: Vragen naar een verborgen agenda
Denkfout: Vragen naar een verborgen agenda
Denkfouten
Voor leden

Denkfout: Vragen naar een verborgen agenda

Je maakt een inhoudelijk punt … … Je gesprekspartner gaat er niet op in en vraagt je naar je verborgen agenda Wat is de bedoeling van deze rubriek? Wel, we willen veelvoorkomende denkfouten en retorische trucjes onder de aandacht brengen. Maar misschien is er ook een achterliggende bedoeling,… Read More

Lees meer