Home Politiek De uitgever van… Gesprekken met Hitler
Politiek

De uitgever van… Gesprekken met Hitler

Door Martijn Meijer op 13 maart 2013

08-2003 Filosofie magazine Lees het magazine
Vaak is getwijfeld aan de betrouwbaarheid van Rauschnings Gesprekken met Hitler. Filosofen als Safranski hebben het echter altijd voor hem opgenomen: ‘Hitlers politiek zelf is het bewijs van de authenticiteit van die gesprekken.’

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Gespräche mit Hitler (1939) van Hermann Rauschning was midden jaren tachtig het onderwerp van felle discussies in Duitsland. Een aantal historici koesterde sterke twijfels over de betrouwbaarheid van het boek: Rauschning had Hitler maar vier keer ontmoet en zou de dictator daarom allerlei uitspraken in de mond gelegd hebben. De filosoof Rüdiger Safranski pleitte er in 1996 in zijn boek Het Kwaad of Het drama van de vrijheid voor om Rauschning wel serieus te nemen: ‘Hitler heeft niets nagelaten om te proberen alle in die gesprekken ontwikkelde plannen en ideeën in daden om te zetten. Hitlers politiek zelf is het bewijs van de authenticiteit van die gesprekken.’

Rauschnings boek is onlangs in een nieuwe vertaling uitgekomen. Jan Oegema (1963), redacteur-uitgever van de Prom, schreef de inleiding bij Gesprekken met Hitler. Van Oegema zelf verscheen onlangs Een vreemd geluk, een analyse van ‘de publieke religie rond Auschwitz’ in de laatste twintig jaar van de vorige eeuw.
 
Wat is het verband tussen Rauschning en uw boek Een vreemd geluk, waarin Hitler als ‘politiek theoloog’ wordt behandeld?
 ‘Voor mijn boek kwam ik op het spoor van de mythos van de publieke religie rond Auschwitz: een christologische interpretatie van de diepste oorzaken van de shoah, opgevat als de ultieme wraak van de westerse mens op de ethiek van het jodendom. Bij auteurs als Abel Herzberg, George Steiner en Primo Levi kun je deze these terugvinden: de Europese samenlevingen hebben de geestelijke suprematie van de joden niet kunnen verdragen en door de eeuwen heen hun maatregelen getroffen, het meest grondig tijdens de shoah. Het blijkt dat je in verschillende monografieën en studies over Hitler het vermoeden tegenkomt dat ook hij in zijn troebele denken over het jodendom een besef heeft gehad van de geestelijke waarde van het joodse volk. Nu zijn er verschillende bronnen waarin de politiek-theologische opvattingen van Hitler over het jodendom naar voren komen. Rauschning is ook een van die bronnen, zij het een zeer markante. Hij laat Hitler bijvoorbeeld zeggen: “Het geweten is een joodse uitvinding.” En: “Er kunnen geen twee uitverkoren volkeren zijn. Wij zijn het volk Gods.”’
 
Maar Rauschning is toch geen betrouwbare bron?

‘De genoemde schrijvers, die neigen naar een religieus-metafysische interpretatie van Hitler, hebben waardering voor Rauschning. Steiner en Safranski weten dat Gesprekken met Hitler geen letterlijke verslagen bevat en feitelijk lang niet altijd deugt. Maar voor hen heeft het boek veeleer betekenis als literair portret. Hoewel Rauschning het nodige uit zijn duim heeft gezogen, is hij als getuige toch relevant: hij heeft iets van Hitler geraakt dat in andere interpretaties over het hoofd werd en wordt gezien.’
 
Hitler wordt ofwel in demonische proporties geschilderd, ofwel neergezet als een kleinburgerlijk, gefrustreerd mannetje. Wat past nu het beste bij hem?
‘Hitlers uitzonderlijke kanten worden altijd uitgelicht, net zozeer als zijn banale kanten. Rauschning doet het allebei, het ene kan blijkbaar niet zonder het andere. Er bestaat in het algemeen een niet te onderdrukken neiging om in Hitler én een potentaat én een castraat te zien. Eigenlijk schiet je daar weinig mee op. Ik vind dat je moet proberen Hitler zo min mogelijk te mythificeren. Hoe pervers het ook lijkt, het is zinvoller om te proberen hem te doorgronden, ook als hij daardoor menselijker wordt. Per slot is de man niet aan een parachute onze dampkring binnen gekomen. Hij was van vlees en bloed, het lijkt me misleidend te doen alsof dat niet zo is. Dat inzicht volgt uit het mensbeeld van de publieke religie rond Auschwitz, die burgers ertoe aanspoort het kwaad in zichzelf te onderkennen en de shoah liever als een Europees dan als een Duits fenomeen te bezien. In dat opzicht is de publieke religie behoorlijk sceptisch, en daarin ondersteun ik haar.’
 
 

Relevante berichten

Martha Nussbaum: ‘Het kosmopolitisme is moreel bankroet’
Martha Nussbaum: ‘Het kosmopolitisme is moreel bankroet’
Politiek

Martha Nussbaum: ‘Het kosmopolitisme is moreel bankroet’

Het kosmopolitisme is een mooi ideaal, maar heeft ook schaduwzijden, stelt Martha Nussbaum. Een interview met de Amerikaanse filosoof over de tekortkomingen van het wereldburgerschap. ‘Het kosmopolitisme is een vorm van humanisme waarin menselijke waardigheid centraal staat; de traditie houdt geen rekening met onze plicht om dieren en de natuur te beschermen.’

Lees meer
Weekendlijstje Europa
Weekendlijstje Europa
Politiek

Weekendlijstje Europa

Vorige week stemden Europese regeringsleiders in met het kandidaat-lidmaatschap van Oekraïne en Moldavië. Onder druk van crises zoals de oorlog in Oekraïne, klimaatverandering of de Covid-pandemie kiest Europa vaak voor verdere Europese uitbreiding, samenwerking en integratie. Wat betekent dit voor de Europese identiteit en de rol van Europa in de wereld? In dit weekendlijstje vindt u vijf filosofische artikelen over Europa.

Lees meer
Waarom we volgens Habermas geen riskant pokerspel met Rusland moeten spelen
Waarom we volgens Habermas geen riskant pokerspel met Rusland moeten spelen
Politiek

Waarom we volgens Habermas geen riskant pokerspel met Rusland moeten spelen

In Duitsland willen voormalig pacifisten dat de regering-Scholz meer wapens levert aan Oekraïne. De Duitse filosoof Jürgen Habermas ergert zich aan hun morele verontwaardiging. Volgens Habermas-kenner René Gabriëls pleit de politiek denker voor redelijkheid in een machtsstrijd die allesbehalve redelijk is.

Lees meer
Als God bestond zou men hem moeten afschaffen
Als God bestond zou men hem moeten afschaffen
Politiek
Voor leden

Als God bestond zou men hem moeten afschaffen

De Russische denker Michail Bakoenin keerde zich rond zijn vijftigste af van het idealistische gedachtegoed van Marx en Hegel en werd zo vader van het anarchisme. ‘De idealisten mogen zich hun God dan mooi voorstellen als door de tederste liefde voor de menselijke vrijheid bewogen, maar een meester blijft niettemin altijd een meester.’ Een nieuwe Nederlandse vertaling van een klassiek geworden pleidooi tegen God en voor de revolutie.

Lees meer