Home Politiek De afslag naar radicaal-rechts
Politiek

De afslag naar radicaal-rechts

Door Rob Hartmans op 24 december 2020

De afslag naar radicaal-rechts
Cover van 01-2021
01-2021 Filosofie magazine Lees het magazine

Onder conservatieven voltrok zich de afgelopen jaren wereldwijd een schisma. Sommigen radicaliseerden.

Bij het overlijden, vorig jaar, van de Engelse filosoof Roger Scruton, schreef Thierry Baudet in NRC Handelsblad over de man die hij als zijn leermeester beschouwde: ‘Alles wat hij schreef is (…) bedoeld om hetgeen dat verloren is zozeer te strelen dat het eventjes weer tot leven kan komen.’ Baudet typeerde Scruton als een romantische conservatief die ver van de afschuwelijke moderne stad op zijn herenboerderij een overzichtelijk leven leidt, op vossen jaagt en Chopin speelt.

Toen Baudet rond 2010 aan de weg begon te timmeren en door de media enthousiast werd verwelkomd als degene die het Nederlandse conservatisme nieuw leven in zou kunnen blazen, was dat ook het beeld dat hij wilde uitstralen. Een conservatief was volgens hem niet tegen vooruitgang, maar wel tegen revolutie, tegen het rücksichtslos vernietigen van wat organisch gegroeid was voor op de tekentafel bedachte alternatieven.
De geschriften en mediaoptredens die volgden, stonden op gespannen voet met dit beeld. Journalisten Harm Ede Botje en Mischa Cohen laten in Mijn meningen zijn feiten zien hoe Baudet zich steeds meer liet gelden als rechts-radicale, ultranationalistische demagoog die graag flirtte met racistisch gedachtegoed, niet als een conservatief in de traditie van Burke of Tocqueville.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Hoewel ze Baudets geschriften niet diep­gravend analyseren, schetsen ze wel zijn intellectuele en karakterologische ontwikkeling via interviews met mensen die dicht om hem heen staan of stonden. Een rode lijn is dat hij vaak het gevoel heeft buitengesloten te worden. Vanaf zijn puberteit heeft hij sterk de behoefte aan een ‘thuis’, waar hij zich gezien weet en veilig voelt. Forum voor Democratie vervulde die rol, waarbij opviel dat hij de neiging heeft alle kritiek uit te bannen en zich te omringen met hondstrouwe volgelingen.

Het nationalisme als politieke kracht werd lange tijd onderschat

Je kunt Baudet typeren als een narcist, een intelligente maar sociaal gehandicapte figuur die de politiek gebruikt om zijn ego op te blazen, maar hij past ook in een internationale tendens: sinds de millenniumwisseling ontstond in conservatieve, zo men wil ‘rechtse’, kringen een kloof tussen degenen die nog altijd gehecht zijn aan de liberale democratie en een wereldorde van internationale verdragen en respect voor de mensenrechten, en radicalen die de bestaande verhoudingen willen opblazen. In De schemering van de democratie wordt dit schisma levendig beschreven door de Amerikaanse historicus Anne Applebaum, die dit in haar eigen vrienden- en kennissenkring meemaakte. In 1964 geboren in een welgestelde Republikeinse familie was ze in haar jeugd een fan van Margaret Thatcher en Ronald Reagan. Als studente smokkelde ze voor Roger Scruton nog geld naar dissidenten aan gene zijde van het IJzeren Gordijn. Na de val van het communisme schreef ze niet alleen uitstekende boeken over de Sovjet-Unie maar trouwde ze tevens met een conservatieve Poolse politicus.

Twintig jaar geleden hadden Applebaum en haar vrienden het fukuyamaanse idee dat ze aan de goede kant van de geschiedenis stonden en de hele wereld op het punt stond de zegeningen van de vrije markt en de liberale democratie te omhelzen. Maar tot haar ontsteltenis bleek een deel van degenen die ze voor geestverwanten hield achter autoritaire leiders als Orbàn, Poetin, de gebroeders Kaczyński en Trump aan te lopen en voorstander te zijn van ‘eigen volk eerst’, een hardvochtige anti-immigratiepolitiek en het uithollen van de representatieve democratie.

Uit haar boek blijkt dat ze aanvankelijk verrast werd door deze ontwikkeling, maar dat je achteraf moet constateren dat niet iedereen die tijdens de Koude Oorlog anticommunistisch was automatisch een wasechte democraat was, dat het nationalisme als politieke kracht lange tijd onderschat werd, en dat veel van Applebaums vroegere bondgenoten simpelweg eieren voor hun geld hebben gekozen. Toen het communisme was verslagen en een kleine elite van handige zakenlieden en politici zichzelf verrijkte, bleek het heel aantrekkelijk om de ontstane onvrede op nationalistische, xenofobe en autoritaire wijze te kanaliseren. De vrijemarkteconomie werd verwelkomd, maar de liberale democratie niet.

Applebaums analyse van het ontstaan van en de motieven voor deze stroming, waartoe ze ook Baudet rekent, is helder en overtuigend. Wel valt een tegenstrijdigheid op: Applebaum bewondert nog steeds het romantische conservatisme van Scruton, terwijl ze ook nog altijd sterk gelooft in de vrije markt. Maar juist die is funest geweest voor de idylle van het platteland, hechte gemeenschappen en organisch gegroeide instituties. Tussen dit traditionalisme en een open, liberale samenleving blijft eveneens een spanning bestaan in het denken van conservatieven als Applebaum, ook als ze zelf niet radicaliseerden.

Applebaum & Baudet | Filosofie Magazine

Mijn meningen zijn feiten. De wording van Thierry Baudet
Harm Ede Botje en Mischa Cohen | Atlas Contact |
375 blz. | € 22,99

Applebaum | Filosofie Magazine

De schemering van de democratie. Over de verlokkingen van een autoritair systeem
Anne Applebaum | Ambo|Anthos |
224 blz. | € 20,99

Relevante berichten

Waarom we volgens Habermas geen riskant pokerspel met Rusland moeten spelen
Waarom we volgens Habermas geen riskant pokerspel met Rusland moeten spelen
Politiek

Waarom we volgens Habermas geen riskant pokerspel met Rusland moeten spelen

In Duitsland willen voormalig pacifisten dat de regering-Scholz meer wapens levert aan Oekraïne. De Duitse filosoof Jürgen Habermas ergert zich aan hun morele verontwaardiging. Volgens Habermas-kenner René Gabriëls pleit de politiek denker voor redelijkheid in een machtsstrijd die allesbehalve redelijk is.

Lees meer
Als God bestond zou men hem moeten afschaffen
Als God bestond zou men hem moeten afschaffen
Politiek
Voor leden

Als God bestond zou men hem moeten afschaffen

De Russische denker Michail Bakoenin keerde zich rond zijn vijftigste af van het idealistische gedachtegoed van Marx en Hegel en werd zo vader van het anarchisme. ‘De idealisten mogen zich hun God dan mooi voorstellen als door de tederste liefde voor de menselijke vrijheid bewogen, maar een meester blijft niettemin altijd een meester.’ Een nieuwe Nederlandse vertaling van een klassiek geworden pleidooi tegen God en voor de revolutie.

Lees meer
Eva Rovers: ‘De politiek is te veel met de politiek bezig, en te weinig met de samenleving.’
Eva Rovers: ‘De politiek is te veel met de politiek bezig, en te weinig met de samenleving.’
Politiek

Eva Rovers: ‘De politiek is te veel met de politiek bezig, en te weinig met de samenleving.’

Het is niet best gesteld met het vertrouwen in de politiek in Nederland. En met het vertrouwen van de politiek in de burger gaat het niet veel beter, stelt schrijver en spreker Eva Rovers in haar nieuwe boek. ‘Laat inwoners via burgerberaden meebeslissen over het bestuur van het land.’

Lees meer
Weekendlijstje: Burger en overheid
Weekendlijstje: Burger en overheid
Politiek

Weekendlijstje: Burger en overheid

Volgende week zijn er in Nederland gemeenteraadsverkiezingen. Hoe verhouden wij ons tot de mensen die beleid maken voor onze leefruimten? De kloof tussen volk en overheid tekent onze huidige laag-vertrouwensamenleving. Een weekendlijstje over de verhouding tussen burger en overheid.

Lees meer