Twijfelen is geen zoektocht naar de beste keuze

Toen ik bijna dertig was raakte ik korte tijd overspannen. Ik weet nog dat ik op een ochtend op de rand van mijn bed voor de kledingkast zat en niet kon bedenken welke sok ik nu eens eerst zou aandoen. Een beetje zoals de ezel van Buridanus, die precies tussen twee even grote schelven hooi staat en ondanks zijn flinke trek verhongert, omdat hij vanwege de perfecte gelijkheid niet tot een keuze kan komen.

Dit gedachte-experiment, vernoemd naar de middeleeuwse Buridanus maar waarschijnlijk ontleend aan het werk van Aristoteles, wordt meestal voorgesteld als een paradox over twijfel. Als er geen verschil te vinden is, zouden we rationeel vastlopen in twijfel. Maar we weten natuurlijk allemaal dat geen ezel zal verhongeren met zoveel hooi voor zijn neus.

Als mijn dochter toen ze klein was niet kon kiezen voor de kiosk van het zwembad welke van haar favoriete ijsjes ze zou nemen, liet ze vaak haar ouders kiezen. Zo ontsnapte zij aan de impasse van Buridanus. Haar broertje deed dat anders. Die nam gewoon heel veel tijd. Het is jammer als je als ouder haast hebt in zulke gevallen, want dan mis je de hele lol van het twijfelen. Hij genoot van ieder moment van het uitzoeken. Want nergens is het verlangen zo lekker als in de voorpret.

Besluiteloosheid, schrijft René Descartes in de Meditaties, ‘is de laagste graad van vrijheid’. Dat klinkt alleen ongeduldig als je te haastig leest. Want de nadruk ligt op vrijheid. Als je niet weet wat je moet kiezen, voel je dat je de keuze hebt, en dat gevoel is je vrije wil.

Twijfel wordt ten onrechte verweten dat het perfectie op het oog heeft. En dat het de beste keuze afweegt. Twijfelen is juist het vermogen om dingen om het even wel of niet te doen.

Een van mijn favoriete bewegingen in de Argentijnse tango is de cunita (Spaans voor “wiegje”). Het komt het dichtst bij twijfelen. De leider opent met zijn linkervoet de dans maar neemt ‘m weer terug, waarmee de volger als vanzelf een gracieuze slinger surplace maakt. Jij bent niets opgeschoten, maar de dans is al begonnen.