Kun je denken dat je denkt zonder dat je denkt? Filosofie is moeilijker als je denkt in paradoxen.
‘Wat zegt een naam? Wat wij een roos noemen, zou onder elke andere naam even zoet ruiken,’ verzucht Julia in Shakespeares Romeo en Julia (1597), en daarmee drukt ze niet alleen haar frustratie uit over Romeo’s achternaam, maar vangt ze tegelijkertijd een belangrijke gedachte over de betekenis van namen.
Soms heeft één ding meerdere namen. Zo gebruiken we de namen ‘Venus’, ‘Morgenster’ en ‘Avondster’ allemaal om dezelfde planeet aan te duiden. Als we dus iets zeggen als ‘De Morgenster is ongeveer even groot als de Aarde’, kunnen we net zo goed ‘De Avondster is ongeveer even groot als de Aarde’ zeggen. Wat waar is over de Morgenster is ook waar over de Avondster. Bij welke naam je de planeet ook noemt, de betekenis van deze zinnen is hetzelfde, want ze drukken hetzelfde feit uit.
Twee namen kunnen hetzelfde beschrijven en toch niet hetzelfde betekenen
Het idee dat de betekenis van een naam neerkomt op datgene waar die naam naar verwijst, leidt echter tot een paradox. Elk ding is gelijk aan zichzelf, dus ook de planeet Venus. Dit kunnen we vangen met de zin: ‘De Morgenster is de Morgenster.’ Dit feit kunnen we ook uitdrukken als: ‘De Avondster is de Morgenster.’ De planeet is dezelfde, hoe we die planeet ook noemen. Maar hebben deze zinnen wel echt dezelfde betekenis? In zekere zin wel, maar als we ons afvragen hoe we kunnen weten dat deze zinnen waar zijn, is er toch een verschil. De eerste zin is a priori waar, maar de tweede zin niet. We hoeven niet door een telescoop te kijken om te weten dat de Morgenster de Morgenster is, maar dat de Morgenster de Avondster is, weten we dankzij observatie. Is de betekenis dan niet ook anders?
De Duitse logicus Gottlob Frege (1848-1925) maakt daarom een onderscheid tussen twee soorten betekenis: Sinn en Bedeutung. De Bedeutung van een naam is datgene waarnaar het ding verwijst. Maar bij het iets vagere begrip Sinn zit het anders. Sinn betreft ook de manier waarop een naam verwijst naar het ding, en dat is verschillend bij de Morgenster en de Avondster (aangezien de ene naam over een ster gaat die ‘s avonds te zien is, terwijl de andere een ster benoemt die ‘s morgens zichtbaar is). En dus kan ‘De Morgenster is de Morgenster’ een andere Sinn hebben dan ‘De Morgenster is de Avondster’. Dit onderscheid lijkt te preciseren in welke zin de betekenis van twee zinnen gelijk kan zijn en tegelijkertijd verschillend. Toch zijn er nog genoeg vragen over de betekenis van namen onopgelost. Zo lijkt de naam Julia wel een Sinn te hebben, maar als ze nooit echt heeft bestaan, wat is de Bedeutung van Julia dan eigenlijk?
