Filosofie is makkelijker als je denkt
In ‘Filosofie is makkelijker als je denkt’ helpen we je in vier stappen op weg in het zelf leren denken. Dit keer: wat is betekenis?
‘De betekenis van een woord is zijn gebruik in taal’
Filosofie is makkelijker als je denkt. Maar hoe bepaal je wat je gedachten betekenen? Een inleiding in de filosofie van betekenis.
We geven allemaal op onze eigen manier betekenis aan de wereld: wat voor de een betekenisvol is, kan voor een ander juist compleet zinloos zijn of een heel andere duiding hebben. Zo ziet een kind een boom als klautertoestel, terwijl een boswachter wil weten of deze prachtige eik gezond is. Waarom hechten we niet allemaal dezelfde betekenis aan iets? Bestaat betekenis alleen in ons hoofd of ligt deze in de buitenwereld besloten? En als er zoveel verschillende betekenissen bestaan, wat is dan de betekenis van betekenis?
Dat er meerdere betekenissen bestaan, blijkt volgens de Brits-Oostenrijkse filosoof Ludwig Wittgenstein (1889-1951) uit ons taalgebruik. We kunnen dezelfde woorden in allerlei verschillende situaties gebruiken. Wittgenstein meent dan ook dat een woord betekenis krijgt door de context – het ‘taalspel’ – waarbinnen het woord toegepast wordt. ‘Boom’ betekent iets anders in een gesprek tussen kinderen die een hut willen bouwen dan bij een ambtelijke bespreking over de verbreding van een grote weg. ‘De betekenis van een woord is zijn gebruik in taal,’ aldus de filosoof.
Liefde en geluk kunnen we niet volkomen begrijpen, maar wel voelen
Maar als je een wilg of een spar ziet, weet je toch onmiddellijk dat het een boom is? Hebben objecten dan niet gewoon een vaste betekenis? De Griekse filosoof Plato (ca. 427-347 v.Chr.) denkt in ieder geval van wel. Volgens Plato hebben alle dingen op aarde een ware essentie. Deze essenties noemt hij de Ideeën. Zo bestaat er een Idee van de boom, dat wij in zowel de wilg als de spar herkennen. Dat elke boom weer verschillend is, komt doordat dingen in de wereld onderhevig zijn aan verandering en daardoor imperfecte afspiegelingen zijn van de tijdloze Ideeën. Hoewel we de wereld van de Ideeën niet kunnen waarnemen, maar enkel met ons verstand benaderen, liggen volgens Plato de ware betekenissen van alle dingen om ons heen in deze Ideeënwereld besloten.
De Chinese taoïst Lao Zi (traditioneel ca. 600 v. Chr.) ziet dat anders. Volgens hem vormt de zichtbare wereld zelf juist een bron van betekenis. Lao Zi stelt dat alle dingen voortkomen uit Tao (de Weg). Met name de natuur – het water, de valleien, een houtblok – leert ons wijze lessen. Als je bijvoorbeeld veel tegenslagen ervaart, helpt het misschien aan een boom te denken die overeind blijft door mee te bewegen. Helaas, ziet Lao Zi, wordt de mens vaak beheerst door begeerte. Door ons eindeloze willen gaan we volgens hem voorbij aan de betekenisvolle inzichten die de natuur ons kan bieden als we tot rust komen.
Dat betekenis niet enkel een kwestie van het verstand is, vindt ook de Spaanse filosoof María Zambrano (1904-1991). Natuurlijk stelt de rede ons in staat om vragen te stellen over de werkelijkheid, maar volgens Zambrano is het niet mogelijk om de wereld volledig te beheersen met ons denkvermogen. Er zijn ook dingen, zoals liefde en geluk, die we niet volkomen begrijpen, maar die we wel kunnen voelen. Je kunt niet precies verklaren waarom je iemand liefhebt, terwijl je dit wel in je hele lijf voelt. Zambrano meent daarom dat we beter kunnen denken vanuit ons hart: de poëtische rede. Op die manier kun je luisteren naar de gaten van de werkelijkheid.
