Het vijanddenken domineert het huidige politieke debat, schrijft filosoof Marli Huijer. Ze komt met duidelijke en uitvoerbare oplossingen.
‘Kan het opnieuw gebeuren?’ Met deze vraag eindigt het eerste hoofdstuk van Marli Huijers nieuwe boek In alle verscheidenheid. Met ‘het’ bedoelt de voormalige Denker der Nederlanden het grootschalige geweld tegen een minderheid in Nederland, in dit geval de Joden. Het impliciete antwoord: als we niet oppassen en ons niet voldoende verzetten tegen het ‘vijanddenken’, kan dit zeker opnieuw gebeuren.
Dertig jaar woonde Huijer in de Amsterdamse Gijsbrecht van Aemstelstraat. Tijdens de oorlog zijn er 138 Joodse bewoners uit die straat gedeporteerd en vermoord. Ons land schoot toen ernstig tekort in het beschermen van minderheden, maar het lijkt er niet op dat we veel hebben geleerd van deze inktzwarte bladzijden uit de geschiedenis. Het vijanddenken domineert het huidige politieke debat. Het is ‘wij’ tegen ‘zij’, de oorspronkelijke bewoners versus de indringers, witte Nederlanders versus immigranten en vluchtelingen. Mensen worden gereduceerd tot een ‘kwestie’: de ander is een probleem en (illegale) migranten worden weggezet als minder menselijk.
Met het ontstaan van de natiestaat werden minderheden en staatlozen gecreëerd, legt Huijer uit. De natiestaat veronderstelt een homogeniteit die er in werkelijkheid niet is: ‘De wereld die tot stand komt tussen mensen was en is heterogeen, divers of superdivers.’ Volgens Hannah Arendt staat nationale soevereiniteit de vrijheid en pluraliteit die politiek kenmerken in de weg. In navolging van Arendt pleit Huijer ervoor om de lokale politiek meer zeggenschap te geven. Stadsbestuurders hebben over het algemeen een opener blik als het gaat om migratie, volgens Huijer.
Na het vijanddenken te hebben geanalyseerd, komt Huijer met drie remedies om dit te bestrijden. Om te beginnen moet we niet zwijgen. Als de meerderheid wegkijkt, wordt uitsluiting effectief. Daarnaast moeten we de ‘sociale humuslaag’ verdichten. Oftewel: samen in actie komen. En niet alleen met woorden, maar ook met daden. Ontmoetingen tussen mensen met verschillende culturele en religieuze achtergronden vormen een ‘beschermende buffer tegen het vijanddenken’. Juridische en institutionele bescherming is de laatste remedie, zodat minderheden met rechten worden beschermd.
Door de vervlechting van persoonlijke verhalen met geschiedenis en filosofie is In alle verscheidenheid een strak en overtuigend betoog. Gelukkig beperkt Huijer zich niet tot alleen filosoferen over het probleem van polarisatie: ze komt ook met duidelijke en uitvoerbare oplossingen. Nu maar hopen dat er genoeg mensen luisteren.
In alle verscheidenheid. Remedie tegen vijanddenken
Marli Huijer
Pluim
160 blz.
€ 22,99
