De eerste keer dat ik als kind met Sinterklaas aan surprises deed, schreef ik een gedicht dat tijdens het schrijven heel lekker klonk. Pas toen mijn moeder het voorlas ontdekte ik dat het eindrijm dat in elk vers terugkwam helemaal niet rijmde (Trees/Beest). Het voelde als de stomp in mijn maag die ik kende van het schaken, wanneer ik, overtuigd van een slimme zet, mijn dame verloor aan een paard dat ik over het hoofd zag.
Naarmate we ouder worden, leren we van dit soort fouten. Maar de vraag is wat we precies leren. Want gaan we beter opletten of gaan we beter om met onze onoplettendheid? Ik denk het laatste. We leren steeds beter vermommen dat we dingen over het hoofd zien. En hoe kan het ook anders? Hoe kun je immers zien wat je over het hoofd ziet?
Ik raad iedereen met een briljante gedachte aan hierover te praten. Niet zozeer om deze op haar logische geldigheid te testen, maar vooral om haar weerklank te voelen. Hoe diep een gedachte ook is, ze moet wel overeind kunnen blijven in de alledaagse oppervlakkigheid.
Laat je niets wijsmaken door hen die zich in alle bochten wringen om oppervlakkigheid te vermijden. Taal is een gemeenplaats. Een aaneenschakeling van dooddoeners, clichés en platitudes. Het is geen luiheid of gemakzucht waarmee we taaltrends van elkaar overnemen. Napraten is, om het lelijk te zeggen, de corebusiness van taal. Taal brengt ons bij elkaar, maar spreekt zelden de waarheid. Daarom kletsen we een tijdje over ‘big data’, ‘de rechtsstaat’ of ‘gentrificatie’, en even later over ‘consent’, diversiteit’ en ‘polarisatie’, of over ‘stappentellers’, ‘algoritmes’, ‘schermverslaving’ en ‘kwetsbaarheid’. Maar wees op je hoede. ‘Het komt ons voor alsof we met haar hulp de realiteit gevangen hebben,’ schreef Ludwig Wittgenstein over wat wij een gedachte noemen. Het klinkt ongerijmd uit de mond van een filosoof, maar ik denk dat het hebben van een gedachte alleen maar een wijze van spreken is. Denken dat gedachten echt zijn, is een reëel gevaar van denken.
