Het is nog niet zolang geleden dat de filosofie film ontdekte als een gesprekspartner waarvan ze iets kan leren. Morele dilemma’s, existentiële problemen, politieke kwesties, vraagstukken van tijd en ruimte, (inter)culturele botsingen – films kunnen de dingen die de filosofie behandelt concreet maken.
Daarvoor moet je een film vaak wel meerdere keren zien, want de subtiliteit waardoor die vraagstukken extra diepte krijgen, ligt meestal in details die je gemakkelijk ontgaan. In hun boek Nog eens zien behandelen film- en mediakenner Pauline Terreehorst en wetenschapsfilosoof Gerard de Vries zesendertig films die de moeite van het herbekijken waard zijn, omdat ze een bijzonder licht werpen op kwesties als liefde, politiek, geslachtelijkheid, geweld, (anti)heldendom of de tegenstelling tussen werkelijkheid en illusie.
Dat levert niet alleen een schat aan kijksuggesties op, het scherpt ook de blik bij het kijken zelf. Is het wel waar dat James Stewart en Grace Kelly in Hitchcocks Rear window een moord ontdekken, of worden ze door hun eigen tunnelvisie begoocheld? Wat zegt Kurosawa’s film Rashomon over waarheid en de mogelijkheid van gerechtigheid? En wat gaat er precies verloren in Sofia Coppola’s Lost in translation?
Dubbelzinnig
Vooral bij die laatste film laten Terreehorst en De Vries zien hoe een eenvoudige navertelling van het plot niet voldoende is. Ongemerkt zet Coppola de kijker op het verkeerde been. Diens verwachting wordt net niet ingevuld; scènes eindigen vlak voor het voorspelbaar lijkende einde; de sleuteldialoog aan het slot van de film krijgen we niet te horen en de acteerstijl van Bill Murray heeft constant iets dubbelzinnigs. Wat we zien is niet wat we zien, zo concluderen de auteurs. Iets in de werkelijkheid ontsnapt ons altijd: lost in translation.
Daarmee raken zij – zonder het zelf zo te benoemen – misschien wel de kern van wat film filosofisch zo interessant maakt. Dat is niet het verhaal, al ontkomen Terreehorst en De Vries er niet aan om dat bij vrijwel alle films (soms té) uitvoerig weer te geven. Het verhaal maakt een filosofisch probleem concreet, jawel, maar dat geldt ook voor andere narratieve genres als de roman en het theater. Film doet echter nog iets meer, al is het moeilijk daar de vinger op te leggen.
Toch lukt dat de schrijvers in een paar van hun besprekingen wonderwel. Neem Jeanne Dielman, 23, quai du Commerce, 1080 Bruxelles van Chantal Akerman, een film die veel meer in zich draagt dan de feministische boodschap waartoe deze vaak wordt teruggebracht. ‘Doordat de camera vaak vlak voor de drempel van deuropeningen blijft staan en zo zicht biedt op een onbestemde “zone”,’ schrijven Terreehorst en De Vries, ‘ontstaat er één lang tijdservaring, waarbij je als kijker zowel toeschouwer als deelnemer kunt zijn.’
Anders gezegd: door de film heen, die een medium van illusie is, ontstaat de ervaring van een wereld die in haar ondoordringbaarheid echt is. Geen denkbeeld, geen verbeelding, zelfs überhaupt geen beeld, maar iets tastbaars, iets waarop het denken dat alles tot zijn ideeën en categorieën wil terugbrengen uiteindelijk stukloopt, omdat het simpelweg is wat het is.
Close-up
Die laatste conclusie zul je niet in dit boek aantreffen, al vind je er veel aanzetten toe wanneer de auteurs zich losmaken van het filmverhaal en zich richten op de zintuiglijke kant van film. Niet verwonderlijk gebeurt dat vooral bij zo goed als plotloze films, zoals India song van Marguerite Duras, dat voornamelijk bestaat uit ‘muziek, geluiden, personages, close-ups, aankleding en aansprekende omgevingen’. Of in Alain Resnais’ Hiroshima mon amour, naar een scenario van diezelfde Duras, waarin een obsessief muzikaal ritme in de dialogen de verfilming van lichamelijke details (huid, zweet, stof) begeleidt.
Nog eens zien zet je niet alleen aan tot het (her)bekijken van talloze klassieke en minder klassieke films, het boek roept ook indringende vragen op over de filosofische betekenis van film als medium, zonder daar diep op in te gaan. Dat wordt aan de lezer overgelaten. Die moet zelf zijn weg zien te vinden in een onuitputtelijk filmarchief vol verrassingen.
Nog eens zien
Pauline Terreehorst en Gerard de Vries
Uitgeverij IJzer
254 blz.
€ 24,50
