Alleen de gek weet hoe het zit

Ik zag pas recent voor het eerst de psychologische thriller Shutter Island (2010) van regisseur Martin Scorsese. Een getraumatiseerde Amerikaanse marshal gaat op onderzoek uit naar een patiënt die is verdwenen uit een op een eiland gevestigde inrichting voor extreem gewelddadige geesteszieken. Aanvankelijk oogt alles als een gewone Amerikaanse whodunit, maar als de rechercheur gekscherend opmerkt dat het personeel van de inrichting zich gedraagt ‘alsof gekte besmettelijk is’, voel je als kijker dat deze film je niet onberoerd zal laten. Ook al is het ingenieuze plot van het verhaal kraakhelder, aan het einde van de film weet je nog steeds niet wie er nu eigenlijk gestoord is: de psychiaters, de bewakers, de patiënten, de rechercheur of jijzelf.

Toen ik na mijn scheiding in therapie ging op zoek naar wat evenwicht, kwam ik na verloop van tijd op een punt, dat ik niet alleen ging twijfelen aan mijn zelfbeeld en aan de vanzelfsprekendheid van de verhalen die ik en mijn familie altijd al over onszelf vertelden, maar ook aan mijn eigen oordeelsvermogen – zowel aan wat goed voelt, als wat goed is. Eerst nam ik aan dat mijn perspectief op de waarheid hooguit wat aan het verschuiven was en dat er een nieuwe eenduidigheid voor in de plaats zou komen. Maar vele sessies later drong het besef door dat niet zozeer de werkelijkheid anders was dan ik dacht, maar dat onduidelijkheid de echte werkelijkheid is.

In Palomar, een verhalenbundel van Italo Calvino (1923-1985), staat meneer Palomar in het openingsverhaal op het strand en probeert zijn aandacht te richten op een golf. ‘Maar één golf isoleren en haar scheiden van de golf die er onmiddellijk op volgt en die haar voor zich uit lijkt te duwen en haar soms inhaalt en overspoelt, is erg moeilijk.’ Palomar verlaat het strand tenslotte ‘even gespannen als hij is gekomen […] en nog minder zeker van alles.’

Voor wie de wereld maar niet duidelijk wil worden: houden zo. Alleen de gek weet hoe het zit.