Wat maakt een model mooi?

Als jong meisje wilde ik model worden. Toen ik dat op mijn vijftiende inderdaad werd, voelde het alsof ik me van iedereen had onderscheiden en dat dit voor altijd zo zou blijven. Ik meende een identiteit te hebben verworven. Drie jaar later bekeek ik mezelf in de spiegel van een hotelkamer in Milaan en zag ik een huilend kind dat geen kind meer was. Het verlangen om model te zijn was me ontglipt. 

Een tijd lang heb ik me afgevraagd wat de frustratie was die ik in de spiegel zag. De redenen lagen voor de hand: de eisen van de mode-industrie zijn te streng, meisjes moeten ongezond dun zijn. Dat klopt natuurlijk. Critici verzetten zich niet voor niets tegen deze ‘zwaar onrealistische’ verbeeldingen van de vrouw die ‘pijnlijke steken naar de rest van ons’ zijn, zoals de Amerikaanse socioloog Ashley Mears schrijft in haar boek Pricing beauty. The making of a fashion model.

Toch zouden mijn frustraties, die ik ook bij andere modellen zag, niet verdwijnen als de modewereld simpelweg gezondere gewichten zou accepteren. Het probleem ligt, laat Mears zien, niet in het bestaan van één specifieke look, zoals size zero, maar in het bestaan van een fenomeen als de ‘look’ op zich.

Op drieëntwintigjarige leeftijd, als Mears als promovendus begint aan New York University, wordt ze in een Starbucks in Manhattan aangesproken door Todd, een modellenscout. Ze wimpelt hem af door te zeggen dat ze haar carrière als model heeft beëindigd voor een academische carrière, maar Todd zegt dat ze ‘een erg sterke look’ heeft en belooft dat hij het allemaal binnen een paar uur kan regelen. Mears raakt geïntrigeerd en besluit terug de modewereld in te stappen om te onderzoeken wat er waar is van Todds beloftes.

Mears’ ervaring laat zien dat de drempel om model te worden laag is. Je hoeft geen rijke ouders te hebben of een goede opleiding te volgen om succesvol te zijn. Je kunt gewoon op straat worden aangesproken, oftewel worden ‘gescout’. Het enige wat je nodig hebt, is de juiste ‘look’. Die look, laat Mears zien, is de slagader van de modewereld: iedereen is ernaar op zoek. Maar wat is dat nu eigenlijk? En hoe is iemand als Todd in staat om de waarde daarvan te bepalen?

Als Mears naar een definitie van de look vraagt, krijgt ze steevast onduidelijke antwoorden. ‘Het is een referentiepunt, een thema, een gevoel, een tijdperk, of zelfs een essentie.’ Het is in ieder geval niet hetzelfde als schoonheid of seksuele aantrekkingskracht. Eerder is het ‘iets speciaals’ of ‘iets anders’. Onderdeel daarvan is de persoonlijkheid van het model: de look gaat niet alleen om het uiterlijk, maar om de whole package, het ‘wezen van het model’.  

Wie het wil maken als model, moet zich aan de spelregels houden en kan daarom niet twijfelen aan het bestaan van de look. Maar door op te gaan in de regels van de modewereld, vergeet men dat er een spel gespeeld wordt, schrijft Mears. De look wordt dan niet langer gezien als iets dat alleen binnen dit spel bestaat, maar krijgt een autonome status. Dat is misleidend, zegt Mears, want de look bestaat niet op zichzelf, maar is iets dat gecreëerd en gereproduceerd wordt.

Wat opvalt, is dat de logica van de zoektocht naar de look, zoals Mears deze beschrijft, vergelijkbaar is met de structuur van het menselijk verlangen. Volgens de Franse psychoanalyticus Jacques Lacan wordt de mens gedreven door een verlangen naar iets dat per definitie buiten zijn bereik ligt. Dat ‘iets’, door Lacan objet petit a genoemd, is niet een concreet object in de wereld, maar bestaat enkel als idee, fantasie of oriëntatiepunt waarop ons verlangen gericht is. Objet petit a kenmerkt zich door afwezigheid in de werkelijkheid en bestaat alleen omdat we ernaar zoeken. We proberen het te vinden, maar onze zoektocht mislukt onvermijdelijk. En juist omdat die mislukt, kunnen we blijven verlangen: de afwezigheid van het object van verlangen is de voorwaarde voor het verlangen zelf.

Op dezelfde manier is de afwezigheid van een helder idee over wat de look inhoudt de voorwaarde voor het bestaan van de look. De look is per definitie ongrijpbaar en ondefinieerbaar, daarom blijven we ernaar op zoek. Steeds proberen we de look te vangen, te definiëren, te vinden, maar zodra we die gevonden denken te hebben, glipt hij weer door onze vingers. Als er een nieuwe it-girl is, verschijnt al snel weer de volgende.

Die ongrijpbaarheid zorgt voor onverzadigbaarheid. Dat is ‘de realiteit van vrouwelijke schoonheid (en van de afstand tussen de lichamelijke realiteit en ons beeld van het lichaam),’ schrijft Mears. Vrouwelijke schoonheid is ‘onlosmakelijk deel van de onophoudelijk verlangen-producerende machine van het kapitalisme: er is altijd meer werk te doen.’ Bevrediging wordt niet bereikt.

Hoewel de look ondefinieerbaar is, bestaan er in de maatschappij wel duidelijke ideeën over vrouwelijke schoonheid, zoals een slank lichaam of lange benen. Wat mooi of aantrekkelijk wordt gevonden, is geen individuele keuze, maar wordt grotendeels bepaald door sociale en culturele conventies. Onze smaak is net als onze morele normen en waarden het resultaat van ‘opvoeding’.

Maar om succesvol te zijn in de mode is die opvoeding niet genoeg. Het is niet voldoende om conventies te volgen, het doel is om je te onderscheiden. En dat gebeurt niet door simpelweg af te wijken, maar door te excelleren. Om het te maken, moet je uitblinken.

Een model onderscheidt zich op twee manieren. In eerste instantie onderscheidt ze zich van niet-modellen door de strenge eisen die aan haar worden gesteld. Om mee te kunnen doen moet een model een dun lichaam hebben, size zero, waarmee ze vanzelf afwijkt van een gemiddeld vrouwenlichaam. Haar lichaam is een radicale uiting van onze collectieve waardering voor slanke lijven. Net als een atleet werkt een model hier zelf naartoe.

Maar heeft ze eenmaal haar entree gemaakt in het spel van de mode, dan moet ze zich nog zien te onderscheiden van andere modellen. Hoe ze dat doet, is veel minder helder dan bij een atleet. De overwinning van een bokser is vaak zwart-wit: hij is ofwel knock-out ofwel degene die de beslissende klap uitdeelt. De ‘overwinning’ van een model is vager. Ze is voor haar succes volledig afhankelijk van de keuzes van anderen. Haar lichaam is ‘een passief object dat gekozen en gebruikt wordt voor doeleinden van anderen,’ schrijft Mears. Behalve over haar maten heeft het model geen controle over haar successen.

Het blijft voor een model altijd onduidelijk op basis van welke criteria ze wordt uitgekozen. Heeft het te maken met de vorm van haar gezicht, met de kleur van haar haar of met haar persoonlijkheid? Een bijkomende belemmering is dat de mensen van wie ze afhankelijk is, de bookers en klanten, ook geen heldere regels volgen. Zij kiezen modellen op basis van gevoel of intuïtie. De look die ze proberen te vinden is geen feit, maar een fantasma, een sprookje, dat in stand gehouden wordt omdat men ernaar blijft zoeken. En die zoektocht, het spel, balanceert voortdurend tussen het inspelen op bestaande conventies (wat is ‘in de mode’) en het vinden van iets nieuws en anders.

Daarom moeten modellen zich aanpassen aan idealen die ‘tegelijkertijd heel rigide en specifiek zijn, en onmogelijk vaag’, schrijft Mears. Ze moeten zich aanpassen zonder precies te weten waaraan en tegelijk zich onderscheiden zonder precies te weten hoe. Het was aan dat regime van totale onzekerheid waaraan ik me had onderworpen en dat uiteindelijk alles in mij opat, inclusief het verlangen om model te zijn.