Wat gebeurt er als onze woorden een voor een verdwijnen? | recensie

Iedereen kent wel het gevoel dat je niet op een woord kunt komen. Het ligt op het puntje van je tong: hè, wat was het nou? En dan dat heerlijke gevoel als het je weer te binnen schiet – ah ja natuurlijk, dat was het! Stel je voor dat er telkens woorden verdwijnen uit de taal; je voelt nog wel dat er ergens een specifiek woord voor was, maar het zal je nooit meer te binnen schieten. Dat is de realiteit in Een woord voor. Het eerste woord dat verdwijnt is ‘achteloos’, en niemand heeft het door. Pas als het woord ‘geld’ verdwijnt komt er wat onrust, en daarna is het hek van de dam. ‘Poezelig’ verdwijnt (‘een fluwelig, zacht en mollig woord’), ‘metafoor’, ‘mensen’, het houdt niet op. De gaten worden snel gevuld. Mensen hebben het over ‘poen’ en over ‘humans’, maar gek voelt het wel. Zouden het de Russen zijn? Maar dat verklaart niet dat woorden ook verdwijnen van post-its en van gevels. Een virus dan, waardoor iedereen tegelijk woorden vergeet? Ook onwaarschijnlijk. Niemand weet hoe het komt.

Uma, die dichter is, ontmoet tijdens de eerste woordverdwijningen houtbewerker Mik. Samen strijden ze tegen het verlies van de taal. Ze proberen een archief te maken voor de woorden die er nog zijn, al ontstaan daar telkens nieuwe lege plekken in. Agnes, die in het filosofiegebouw van de universiteit onderzoek doet naar het ‘gewone’ verdwijnen van woorden, bijvoorbeeld omdat ze uit de mode raken of niet meer nodig zijn, helpt en denkt ook mee. Zou dit alles komen door de voortschrijdende instrumentalisering van de taal, waarbij het meer draait om handel drijven en je zin krijgen dan elkaar begrijpen of het wonder van het leven uitdrukken? Ondertussen besluit de minister-president dat het wel zo handig is om tijdelijk over te stappen op het Engels, waarna het van kwaad tot erger gaat.

Mooi aan deze roman is dat de basis van de taalfilosofie – de verhouding tussen denken, taal en werkelijkheid – aan bod komt op originele en toegankelijke wijze. Filosofen zullen het gedachtegoed herkennen van denkers als Ludwig Wittgenstein en Jean-François Lyotard, soms indirect, soms omdat Meijer het expliciet aanhaalt. Maar ook wie hier niet in thuis is, komt makkelijk mee. De lezer krijgt – zonder dat het voelt alsof er college wordt gegeven – behoorlijk wat mee over het denken over taal. Zo schrijft Meijer over Lyotard, die meent dat taal niet altijd om spreken, maar soms juist om luisteren draait: ‘Luisteren is niet alleen nodig om te begrijpen wat de ander zegt, maar ook om erachter te komen of zij überhaupt spreekt. Sommige manieren van spreken worden namelijk serieuzer genomen dan andere, en als je niet behoort tot een groep met voldoende macht kun je praten wat je wil maar tellen je letterclusters helemaal niet mee.’

Met ‘letterclusters’ wordt hier ‘woorden’ bedoeld. Dat is geen jargon van Lyotard, maar het woord ‘woord’ is in het verhaal inmiddels verdwenen en als een woord is verdwenen, gebruikt Meijer het ook niet meer. Als lezer heb je daardoor geen andere keus dan het verlies van de woorden ook zelf te ervaren. Dat is interessant voor het gedachte-experiment, maar het boek leest daardoor wel steeds minder prettig.

In Meijers werk speelt taal altijd een belangrijke rol. Zo schreef hen onder andere de non-fictiewerken Dierentalen en De grenzen van mijn taal, een prachtig boekje over depressie. Deze roman is een welkome aanvulling op Meijers oeuvre. Ook hierin kijkt hen met liefdevolle aandacht en verwondering naar taal. Meijer laat de lezer nadenken over de vraag: wat zijn woorden eigenlijk? Woorden beperken, maar geven ook houvast. Woorden zijn geen gedachten, maar kunnen wel gedachten vormen. Woorden scheppen een gemeenschappelijke wereld, maar maken het ook mogelijk om het met elkaar oneens te zijn. En als we woorden verliezen raken we onszelf kwijt, want: ‘de taal gaat altijd vooraf aan ons eigen begrip’.

Een woord voor
Eva Meijer
Cossee
240 blz.
€ 23,99