Home ‘Vrijheid is nooit vanzelfsprekend’

‘Vrijheid is nooit vanzelfsprekend’

Elk tijdperk moet zijn eigen vorm van vrijheid scheppen, stelt John Stuart Mill in het anderhalve eeuw geleden verschenen Over vrijheid. Die opvatting maakt dat de liberale klassieker ook in actuele discussies nog een grote rol speelt, zoals drie opiniemakers hier laten zien.

Door Anton de Wit op 19 juni 2009

06-2009 Filosofie magazine Lees het magazine

Dirk Verhofstadt

Publicist en kernlid van de liberale denktank Liberales
Over vrijheid is in de 150 jaar sinds de eerste verschijning nooit uit de boekhandel geweest. Het heeft altijd mensen geïnspireerd, en ik denk dat het ook vandaag de dag nog bijzonder actueel is. We zien in onze tijd een opleving van de tegenstanders van het vrijheidsprincipe. Kijk naar fundamentalistische vormen van religie, waarbinnen vrijheid een loos begrip is. Maar ook onze eigen overheden bleken na de terroristische aanslagen in het Westen bereid te zijn te snoeien in rechten en vrijheden, enkel om een schijn van veiligheid te creëren. Mensen staan daar niet zo lang bij stil, ze accepteren het veel te snel. Op economisch vlak zie je eveneens maatregelen die weinig te maken hebben met vrijheid en vrijhandel. Overheden kiezen voor nationalisme en protectionisme om de crisis te bezweren. Over vrijheid kan opnieuw een inspiratiebron zijn voor mensen die bij dat alles vraagtekens plaatsen.’

‘John Stuart Mill heeft getracht zijn definitie van vrijheid zo eenvoudig mogelijk te houden, en kwam met een formulering die nog steeds als de kern van het liberalisme opgevat mag worden: je bent geheel vrij voor zover je anderen geen schade toebrengt. Dat is het. Natuurlijk, dat levert moeilijke vragen op. Want wat verstaan we dan precies onder schade aan anderen? Mill zegt daar maar weinig over. Bewust, denk ik, zodat we de discussie daarover telkens opnieuw kunnen voeren. Zo blijven we alert. De balans van vrijheid kan niet naar de ene noch naar de andere kant doorslaan. Mills vrijheidsopvatting is radicaal, maar hij bedoelde ook niet te zeggen dat alles mag. Absolute vrijheid is een vals ideaal. Het heeft weinig betekenis om tegen iemand die zonder eten, drinken of kompas door de woestijn kruipt te zeggen: ‘‘Je bent vrij.’’ Evenmin kun je dat tegen een kind van vier zeggen. Vrijheid is iets wat je voortdurend mogelijk moet maken; je moet mensen in staat stellen hun eigen keuzes te maken. Daar hoort ook zorg bij voor zieken, ouderen, gehandicapten. En goed onderwijs, waar Mill ook veel nadruk op legt. Pas dankzij een goede vorming kun je als autonoom individu optimaal beslissingen nemen.’

‘Velen in het Westen zijn geneigd vrijheid voor lief te nemen. De meesten van ons zijn geboren na de Tweede Wereldoorlog, en we hebben nooit een gebrek aan vrijheid ervaren. Maar vrijheid is nooit vanzelfsprekend, ook dat kunnen we van Mill leren. Nadat Naima El Bezaz de roman De verstotene had geschreven, werd zijzelf zo ongeveer verstoten door de Marokkaanse gemeenschap. Of denk aan wat er met Ehsan Jami gebeurde nadat hij de islam de rug had toegekeerd. We kunnen daar niet van wegkijken.

Ik weet dat het utopisch klinkt, maar ik zou dit durven beweren: zolang nog niet iedereen vrij is, is feitelijk niemand vrij maar hebben we slechts voorrechten. We moeten ons blijven inzetten voor de vrijheid waar Mill het al over had.’

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Een kerk voor het vrije woord
Een kerk voor het vrije woord

Een kerk voor het vrije woord

De Balie opende vorige week zijn deuren als gebedshuis, op grond van een heilig geloof in democratie, de rechtsstaat en de heilzame, bindende werking van cultuur. Waarom zou een cultuur- en debatcentrum zich anno 2022 geen seculiere kerk mogen noemen? We vroegen het Balie-directeur Yoeri Albrecht en Denker des Vaderlands Paul van Tongeren.

Lees meer
Weekendlijstje: Geheimen
Weekendlijstje: Geheimen

Weekendlijstje: Geheimen

Deze week werd duidelijk dat premier Rutte jarenlang eigenhandig sms’jes van zijn oude Nokia verwijderde. De premier heeft naar eigen zeggen “nooit bewust” belangrijke zaken verborgen, maar de oppositie ziet een patroon van het achterhouden van informatie. Naar aanleiding van het sms-debat, dit weekend een lijstje over geheimen.

Lees meer
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Niet-westerse filosofie

Bertrand Russell over ‘het probleem van China’

Toen de Britse filosoof Bertrand Russell een jaar lesgaf in China, raakte hij diep onder de indruk van het land. Vooral het vermogen van de bevolking om gelukkig te zijn raakte hem. Wel maakte hij zich zorgen over de groeiende invloed van het Westen. Is het China gelukt om zijn eigenheid ten opzichte van het Westen te bewaren?

Lees meer
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

S10 staat dit weekend in de finale van het Eurovisie Songfestival. Tijdens een interview bij Matthijs gaat door vertelt ze dat ze zichzelf toestemming heeft gegeven om haar dromen na te jagen en dit avontuur aan te gaan. Het resultaat: meer zelfinzicht en een bijzondere prestatie. Dit weekend een lijstje over durven beginnen, presteren, en jezelf leren kennen.

Lees meer