Maar wat is eigenlijk agressie?

Monkey see, monkey do? Bij muizen gaat deze uitspraak niet zomaar op. Recent onderzoek laat zien dat muizen niet al hun soortgenoten na-apen, maar alleen agressief gedrag overnemen van muizen die ze al kennen. Zien ze onbekende soortgenoten vechten, dan gaan ze zelf niet de confrontatie aan – alsof ze alleen agressief worden wanneer ze dat aanleren van bekende soortgenoten. Kan het zijn dat agressief gedrag ook bij mensen aangeleerd is? Filosoof en voormalig psychotherapeut Paul Moyaert is overtuigd van niet. ‘Agressie is inherent aan de menselijke conditie. Neem nu pestgedrag op school. Zou je dat met de juiste opvoeding de wereld uit kunnen helpen? ­Nonsens. Er zit plezier in dat pesten, verdrietig maar waar.’

Volgens de psychoanalyse is agressie de energie die je nodig hebt om wat je dierbaar is te beschermen, vervolgt Moyaert. ‘Dat kan een ander zijn, je eigendom, een idee. Maar de ergste agressor is ons eigen geweten. In mijn psychologische praktijk zag ik hoe mensen agressie vooral op zichzelf richten: ik ben zondig, ik ben een smeerlap, ik zou niet moeten bestaan.’

Het gevaarlijke aan agressie is dat die snel buitensporig wordt. ‘Daarom is agressie zo fascinerend en beangstigend tegelijk. Volgens Freud worden we beheerst door twee tegengestelde driften: een levensdrift, die bijvoorbeeld tot liefde aanzet, en een doodsdrift, die voor agressie zorgt. Die driften zijn verweven: geweld geeft vaak genot, en liefde maakt geen schijn van kans zonder agressie. Je moet je lief tenslotte eerst veroveren.’

Moyaert waarschuwt daarom tegen te veel maakbaarheid als het op agressie aankomt. ‘We kunnen agressie nooit afleren, alleen “ritmeren”. Taal kan daarbij helpen. Neem de klaagcultuur in het bedrijfsleven. Met al dat gezanik bij de koffieautomaat geven we ruimte aan onze agressie zonder dat het op fysiek geweld uitloopt. In plaats van iemand op z’n gezicht te slaan, zeg je “Ik wil je op je gezicht slaan”. Er is alleen geen garantie dat dit ritmeren werkt.’