Home ‘Je zal er toch nooit iets van begrijpen’

‘Je zal er toch nooit iets van begrijpen’

Door Thijs Lijster en Jan Sietsma, Thijs Lijster en Jan Sietsma op 19 maart 2013

02-2004 Filosofie magazine Lees het magazine
‘Een onbekende Duitser kwam binnen’, schreef Cambridge-hoogleraar Bertrand Russell op 18 oktober 1911 aan een vriendin. De onbekende bleek Ludwig Wittgenstein, niets minder dan een genie. Hij zocht steun bij Russell, maar merkte dat ook deze hem uiteindelijk niet meer kon volgen.
 
Net vrijgelaten uit een Italiaans krijgsgevangenenkamp, schrijft Ludwig Wittgenstein aan Bertrand Russell: ‘Mijn enige hoop is jou binnenkort te zien en je alles uit te leggen, want het is zeer moeilijk door geen enkele levende ziel begrepen te worden.’ Wittgenstein had in 1918 – hij was nog geen dertig – de laatste hand gelegd aan wat later de Tractatus Logico-Philosophicus zou gaan heten. Door bemiddeling van de econoom Keynes deed Wittgenstein het originele manuscript Russell toekomen. Maar door Wittgensteins onvermogen om het van schriftelijk commentaar te voorzien, bleef het onbegrepen. Waarom had Wittgenstein juist op Russell zijn zinnen gezet?
 
Tijdens zijn ingenieursstudie in Manchester wijst een van Wittgensteins studiegenoten hem op Russells The Principles of Mathematics, waarna hij al snel een grote belangstelling ontwikkelt voor de grondslagen van de logica. In de zomer van 1911 is hij bij zijn familie in Wenen, en besluit hij naar Jena te gaan om een bezoek te brengen aan de Duitse filosoof en wiskundige Gottlob Frege, aan wie hij enkele filosofische ideeën voorlegt. Hoewel Frege naar Wittgensteins zeggen de vloer met hem aanveegde, gaf hij hem een goed advies: ga naar Cambridge, naar Russell.

Op 18 oktober 1911 drinkt Russell thee met een collega wanneer Wittgenstein zijn kamer binnenstapt. ‘Een onbekende Duitser kwam binnen’, schreef Russell diezelfde dag nog aan een vriendin, ‘die amper Engels sprak, maar weigerde over te gaan in het Duits. Hij was naar Cambrigde gekomen om college bij mij te volgen.’ De dag erop zit Wittgenstein in de collegebanken, maar niet alleen daar. Hij maakt er een gewoonte van om Russell na college urenlang bezig te houden met monologen over logica. In een brief uit diezelfde tijd schrijft Russell: ‘Mijn Duitse ingenieur is volgens mij een dwaas. Hij is er van overtuigd dat niets empirisch kenbaar is. Ik vroeg hem toe te geven dat er geen neushoorn in de zaal aanwezig was, maar dat weigerde hij.’ Neushoorn of geen neushoorn, Russell zou al snel tot de conclusie komen dat Wittgenstein een genie was. Naar zijn idee zou Wittgenstein de problematiek rond de relatie tussen logica, taal en werkelijkheid oplossen.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Omdat Russell hem niets meer te leren had, rees bij Wittgenstein in 1913 de behoefte in volledige afzondering zijn ideeën uit te werken. Tot overmaat van ramp zouden zijn zus en haar Amerikaanse echtgenoot in Engeland komen wonen. De gedachte dat ze hem ieder moment zouden kunnen bezoeken, sterkte hem in zijn plan naar het noorden van Noorwegen te vertrekken. Uit de briefwisseling met Russell in deze periode blijkt dat Wittgenstein grote moeite had zijn ideeën systematisch uit te werken. Het enige dat Russell onder ogen kreeg waren aantekeningen (delen van een werk dat Wittgenstein zelf Logik noemde) die zijn collega-hoogleraar Moore tijdens zijn verblijf in Noorwegen had gemaakt. De frustraties van de toch al humeurige Wittgenstein liepen overigens hoog op. Moore weigerde Wittgenstein af te laten studeren op Logik, omdat de aantekeningen onvoldoende gefatsoeneerd waren, waarop de laatste zei dat hij naar de hel kon lopen.


Met het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog sluit Wittgenstein zich aan bij het Oostenrijks-Hongaarse leger. Ofschoon een patriot, was het Wittgenstein om iets anders te doen: ‘Nu heb ik de kans om een volwaardig mens te worden, omdat ik oog in oog sta met de dood.’ Russell, een overtuigd pacifist, verbaasde zich ondertussen zeer over het enthousiasme waarmee de Britse soldaten naar het front trokken. Deze houding was niet zonder consequenties: de universiteit ontsloeg hem en in 1918 zat hij een half jaar in de gevangenis wegens een anti-Amerikaans artikel. Toen hij aan het begin van de oorlog hoorde dat ook Wittgenstein zich had aangemeld, schreef hij in een brief: ‘Ik ben er zeker van dat hij de oorlog niet zal overleven. Hij is roekeloos, verblind en gek.’ 
 

Hotel Ponoma

‘Hij is iets minder gek dan voor de oorlog’, weet Russell in december 1919 vanuit Den Haag te vermelden, waar hij samen met Wittgenstein in het vegetarische hotel Ponoma de Tractatus stelling voor stelling doorloopt. Wittgensteins wens om Russell te zien was in vervulling gegaan, nadat hij in februari van datzelfde jaar als krijgsgevangene voor het eerst in jaren contact had gelegd. Ten behoeve van het treffen moesten twee problemen worden overwonnen. In de eerste plaats wilden de wijsgeren, zo kort na de oorlog, afspreken op neutraal grondgebied. Hun keuze viel op Nederland, want wat is immers neutraler dan Nederland? Dat leverde het tweede probleem op: hoe kon Wittgenstein, die voor de oorlog zijn erfdeel had weggeven aan broers en zussen de reis betalen? Omdat Wittgenstein geen geld wilde aannemen van Russell, stelde hij voor zijn huisraad in Cambridge voor honderd pond aan Russell te verkopen (‘De beste deal van mijn leven’, aldus Russell). Korte nachten voor Russell, omdat Wittgenstein ’s ochtends vroeg op zijn deur kwam bonzen om vervolgens, gewoontegetrouw, uren achtereen over logica te praten.

Om publicatie voor een uitgever aantrekkelijker te maken, schreef Russell een voorwoord bij de Tractatus, op basis van hun gesprekken in Den Haag. Na het lezen van het voorwoord is Wittgenstein geërgerd door het onbegrip van Russell. Deze schreef dat Wittgenstein pleitte voor een ideale logische taal, terwijl Wittgenstein meende duidelijk te hebben gemaakt dat het geheel van alle zinvolle proposities samenvalt met de wereld. De ontgoocheling dat zelfs Russell hem niet begreep, bracht bij Wittgenstein een grote zwaarmoedigheid teweeg. ‘Voor mij zou het misschien het beste zijn om op een avond te gaan liggen en niet meer wakker te worden.’ Met de eis van de uitgever om het voorwoord op te nemen, wordt de Tractatus in 1921 uiteindelijk toch gepubliceerd. Meer op aandringen van Russell dan van Wittgenstein overigens, want de laatste nam niet eens de moeite om de drukproeven in te kijken.

Russell en Wittgenstein zouden elkaar na deze verwikkelingen slechts  sporadisch zien. Eén van die ontmoetingen vond plaats toen Wittgenstein in 1929 op basis van zijn Tractatus de titel PhD toegekend kreeg; als promotoren traden Russell en Moore op. Het moet een absurde situatie geweest zijn. De heren maakten, na elkaar jaren niet gezien te hebben, een praatje, waarna Moore en Russell Wittgenstein nog enkele vragen stelden en hem op inconsistenties wezen. Wittgenstein had er al snel genoeg van. Hij stond op, klopte ze allebei op de schouder en verliet de kamer met de woorden: ‘Jullie zullen er toch nooit iets van begrijpen.’
 
Dit is de derde aflevering van een serie over ontmoetingen tussen grote denkers

Relevante berichten

Weekendlijstje Europa
Weekendlijstje Europa
Politiek

Weekendlijstje Europa

Vorige week stemden Europese regeringsleiders in met het kandidaat-lidmaatschap van Oekraïne en Moldavië. Onder druk van crises zoals de oorlog in Oekraïne, klimaatverandering of de Covid-pandemie kiest Europa vaak voor verdere Europese uitbreiding, samenwerking en integratie. Wat betekent dit voor de Europese identiteit en de rol van Europa in de wereld? In dit weekendlijstje vindt u vijf filosofische artikelen over Europa.

Lees meer
Weekendlijstje Spijt
Weekendlijstje Spijt

Weekendlijstje Spijt

Bij zijn bezoek aan Congo op 8 juni betuigde de Belgische koning Filip spijt voor de Belgische wandaden tijdens de koloniale overheersing. Hoewel officiële excuses ontbraken, werd deze spijtbetuiging geprezen als een stap in de goede richting. Maar kun je wel excuses maken voor iets wat je zelf niet gedaan hebt? Wat betekent spijt hebben eigenlijk en waar dient het voor? In dit weekendlijstje vindt u vijf artikelen over spijt.

Lees meer
Kunstmatige intelligentie
Kunstmatige intelligentie
Bewustzijn

Een zelfbewuste computer is onze favoriete nachtmerrie

Een softwareontwikkelaar van Google veroorzaakte een media-storm door te stellen dat zijn werkgever gebruikmaakt van een zelfbewuste chatbot. Maar is dat wel mogelijk? En wat betekent het dat we computers ontwikkelen die ons kunnen doen geloven dat ze bewust zijn?

Lees meer
Woede
Woede

Weekendlijstje: Woede

Een groep woedende boeren trok afgelopen week naar het huis van minister Van der Wal om hun onvrede te uiten over de nieuwe stikstofmaatregelen van het kabinet. Hoewel er in de maatschappij begrip lijkt te bestaan voor de boosheid bij boeren, klinkt er ook kritiek op de manier waarop zij deze boosheid uiten. Wat is woede, hoe gaan er mee om en kunnen we het positief inzetten? Daarover meer in dit weekendlijstje.  

Lees meer