Home Denkfouten Denkfouten: Overintellectualiseren
Denkfouten

Denkfouten: Overintellectualiseren

Door Jeroen Hopster op 02 december 2015

Cover van 12-2015
12-2015 Filosofie magazine Lees het magazine

Maarten Boudry en Jeroen Hopster belichten beurtelings klassieke en eigentijdse denkfouten



Stel, een slimme neurofilosoof komt aanzetten met een ijzersterk argument tegen het bestaan van de vrije wil. Ons handelen wordt gestuurd door onbewuste, geautomatiseerde hersenprocessen; wilsvrijheid is een fabel. Nu de vraag: kunnen we elkaar, als onze daden niet uit vrije wil geschieden, nog verantwoordelijk houden voor die daden? 

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Het antwoord – of de stilzwijgende aanname – luidt doorgaans: nee. Je kunt iemand alleen verantwoordelijk houden voor daden die hij/zij uit vrije overtuiging verricht. Verantwoordelijkheid veronderstelt vrijheid. Maar de Britse filosoof P.F. Strawson gaf een halve eeuw geleden reden om dit in twijfel te trekken. Hij argumenteerde dat wilsvrijheid geen conditie is voor verantwoordelijkheid, maar dat het andersom werkt: we noemen elkaar vrij omdát we elkaar verantwoordelijk houden. Onder normale omstandigheden benaderen we andere personen vanzelfsprekend als verantwoordelijke individuen. En hoe vernietigend de objectie van de neurofilosoof op papier ook moge zijn, die houding zal daarmee niet veranderen.



Strawson stipt een denkfout aan die we ‘overintellectualiseren’ kunnen noemen: verstrikt raken in theorieën die de praktijk ondermijnen, terwijl de praktijk juist aan de basis staat van die theorie. Eérst komt de praktijk waarin we elkaar verantwoordelijk houden, dán pas het idee dat wij handelen uit vrije wil. Eigenlijk is de vrije wil een theoretische afterthought

Dezelfde denkfout duikt vaak op in discussies over ‘de menselijke natuur’. Een voeding met veel granen conflicteert met onze ‘natuurlijke aanleg’. Morele status toekennen aan dieren is strijdig met onze ‘natuurlijke voorkeur’ voor de eigen soort. Religies zijn het ‘natuurlijke smeedpunt’ van menselijke beschavingen. Een beroep op de menselijke natuur wordt dus ingezet om culinaire, morele en maatschappelijke idealen te formuleren en bekritiseren. 



Maar die ‘menselijke natuur’ is een theoretisch construct – en als dat construct érgens op gebaseerd zou moeten zijn, dan toch op de menselijke praktijk. Als een samenleving – zeg Nederland sinds de ontzuiling – goed blijkt te functioneren als seculiere gemeenschap, wat is het argument dat een gemeenschap niet zonder religie kan dan nog waard? Als een aanzienlijk deel van de menselijke bevolking wél morele status toekent aan dieren, hoe kan dan nog worden betoogd dat die toekenning strijdig is met menselijke voorkeuren? 

Diepzinnige gedachten en theorieën kunnen ons zicht op de werkelijkheid verscherpen, maar ook vertroebelen. Als een theorie wordt ingehaald door de praktijk, dan is het niet de praktijk, maar de theorie die moet worden herzien. 

Relevante berichten

Denkfout: Misplaatste zekerheid
Denkfout: Misplaatste zekerheid
Denkfouten
Voor leden

Denkfout: Misplaatste zekerheid

Je zoekt naar zekerheid met betrekking tot kennis die feilbaar is   Waarschijnlijkheid is de gids van het leven’, luidt een oude filosofische wijsheid – een variant erop vinden we al bij Cicero (106–43 v.Chr.). Verrassend, want bij de Romeinen hoef je gewoonlijk niet aan te kloppen voor inzichten over… Read More

Lees meer
Denkfout: Onze generatie bevindt zich op een keerpunt
Denkfout: Onze generatie bevindt zich op een keerpunt
Denkfouten
Voor leden

Denkfout: Onze generatie bevindt zich op een keerpunt

We bevinden ons op een keerpunt. Het is vijf voor twaalf. Er is een point of no return bereikt. Het beslissende moment is aangebroken. Waarover gaat het precies? Dat kan van alles zijn. Overbevolking, robotisering, bijensterfte, islamisering, het einde van de euro. Telkens opnieuw hoor je dat de… Read More

Lees meer
Denkfout: Straatjes schoonvegen
Denkfout: Straatjes schoonvegen
Denkfouten
Voor leden

Denkfout: Straatjes schoonvegen

Als je historische straatnamen wijzigt… … vervals je de geschiedenis. Enkele weken geleden stond in de Volkskrant een betoog tegen de naamsverandering van straten en instellingen, vernoemd naar zeehelden uit de vaderlandse geschiedenis. ‘Helden’ die zich inlieten met, naar hedendaagse opvattingen, verwerpelijke praktijken. Volgens de auteur van het… Read More

Lees meer
Denkfout: Vragen naar een verborgen agenda
Denkfout: Vragen naar een verborgen agenda
Denkfouten
Voor leden

Denkfout: Vragen naar een verborgen agenda

Je maakt een inhoudelijk punt … … Je gesprekspartner gaat er niet op in en vraagt je naar je verborgen agenda Wat is de bedoeling van deze rubriek? Wel, we willen veelvoorkomende denkfouten en retorische trucjes onder de aandacht brengen. Maar misschien is er ook een achterliggende bedoeling,… Read More

Lees meer