Home Denkfouten Denkfouten: Egovisie
Denkfouten

Denkfouten: Egovisie

Door Jeroen Hopster op 31 oktober 2016

Cover van 11-2016
11-2016 Filosofie magazine Lees het magazine

Iemand doet iets goeds. 
Ten onrechte zeggen we dat dat voortkomt uit eigenbelang.

Bultrugwalvissen haalden dit jaar het wetenschapsnieuws, vanwege hun behulpzame gedrag tegenover andere soorten. Wanneer orka’s – meedogenloze groepsjagers – een zeehond of zeeleeuw aanvallen, schieten de bultruggen het prooidier te hulp. Al meer dan honderd reddingsoperaties zijn in het wild waargenomen. Het lijkt wonderbaarlijk: welke baat hebben de bultruggen bij zulk onbaatzuchtig gedrag? Volgens menigeen drijft eigenbelang ook het gedrag van de mens. Onder middelbare scholieren is het een van de eerste filosofische stellingen die worden opgespoord: elke handeling is uit eigenbelang. Het geluk dat we anderen toewensen is een omweg om zelf aan onze trekken te komen.
De Schotse filosoof David Hume (1711-1776) had weinig ontzag voor deze redenering. ‘Er is heel wat wijsgerige bedrevenheid voor nodig om zo’n uitzonderlijke drogreden te vervaardigen’, schreef hij. ‘Zelfs de meest argeloze waarnemer merkt eigenschappen op als welwillendheid en edelmoedigheid; genegenheden als liefde, vriendschap, medelijden en dankbaarheid. […] Wat een kwaadwillige wijsbegeerte moet het zijn die menselijkheid en vriendschap niet dezelfde rechten toekent die voetstoots aan de duistere hartstochten van wraakzucht en wellust worden verleend.’  

We zouden de drogreden die Hume benoemt ‘egovisie’ kunnen noemen – het egocentrische broertje van ‘tunnelvisie’. Net zoals bij tunnelvisie is er bij egovisie sprake van blikvernauwing: alle motieven worden gereduceerd tot één grondmotief. We plaatsen eigenbelang centraal en filteren al het andere weg. Maar daarmee vereenvoudigen we de werkelijkheid dusdanig dat we haar geweld aandoen. 

Helpt de bultrug omwille van eigenbelang? Het zou best kunnen dat zijn hulpvaardigheid een zeker evolutionair voordeel biedt. Misschien geeft hij een signaal van dominantie af aan de orka’s, en beschermt daarmee indirect zijn eigen kroost. Maar dat bepaald gedrag evolutionair voordeel oplevert, betekent nog niet dat het uit eigenbelang is geboren. Wat ‘egoïstisch’ is op evolutionair niveau, kan heel goed ‘altruïstisch’ zijn vanuit het perspectief van het individu. Door alleen oog te hebben voor het niveau waarop eigenbelang een rol speelt, verliezen we een complexere werkelijkheid uit het oog.

De mens is een wolf voor zijn medemens, luidt een oud filosofisch adagium. Misschien klopt dat wel: wolven zijn – net zoals mensen – groepsdieren bij uitstek. Het onderscheid tussen egoïstisch en altruïstisch, is vaak niet zo zwart-wit. Die twee kunnen heel goed samenvallen. Dat hebben die bultruggen goed begrepen.

Maarten Boudry en Jeroen Hopster belichten beurtelings klassieke en eigentijdse denkfouten.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Denkfout: Misplaatste zekerheid
Denkfout: Misplaatste zekerheid
Denkfouten
Voor leden

Denkfout: Misplaatste zekerheid

Je zoekt naar zekerheid met betrekking tot kennis die feilbaar is   Waarschijnlijkheid is de gids van het leven’, luidt een oude filosofische wijsheid – een variant erop vinden we al bij Cicero (106–43 v.Chr.). Verrassend, want bij de Romeinen hoef je gewoonlijk niet aan te kloppen voor inzichten over… Read More

Lees meer
Denkfout: Onze generatie bevindt zich op een keerpunt
Denkfout: Onze generatie bevindt zich op een keerpunt
Denkfouten
Voor leden

Denkfout: Onze generatie bevindt zich op een keerpunt

We bevinden ons op een keerpunt. Het is vijf voor twaalf. Er is een point of no return bereikt. Het beslissende moment is aangebroken. Waarover gaat het precies? Dat kan van alles zijn. Overbevolking, robotisering, bijensterfte, islamisering, het einde van de euro. Telkens opnieuw hoor je dat de… Read More

Lees meer
Denkfout: Straatjes schoonvegen
Denkfout: Straatjes schoonvegen
Denkfouten
Voor leden

Denkfout: Straatjes schoonvegen

Als je historische straatnamen wijzigt… … vervals je de geschiedenis. Enkele weken geleden stond in de Volkskrant een betoog tegen de naamsverandering van straten en instellingen, vernoemd naar zeehelden uit de vaderlandse geschiedenis. ‘Helden’ die zich inlieten met, naar hedendaagse opvattingen, verwerpelijke praktijken. Volgens de auteur van het… Read More

Lees meer
Denkfout: Vragen naar een verborgen agenda
Denkfout: Vragen naar een verborgen agenda
Denkfouten
Voor leden

Denkfout: Vragen naar een verborgen agenda

Je maakt een inhoudelijk punt … … Je gesprekspartner gaat er niet op in en vraagt je naar je verborgen agenda Wat is de bedoeling van deze rubriek? Wel, we willen veelvoorkomende denkfouten en retorische trucjes onder de aandacht brengen. Maar misschien is er ook een achterliggende bedoeling,… Read More

Lees meer